Ideja kulturnog rata, jasno artikulisana kroz navedenu sintagmu, prisutna je u zapadnoj javnosti više od veka, u različitim varijetetima ali uvek sa istom značenjskom suštinom: sukobom dva modela kulture (i civilizacije, u širem smislu!), uz nastojanje da se jedan od njih nametne kao apsolutno dominantan2. Književni konflikti, kao deo ovakve paradigme, svakako su neminovnost u procesu kristalizacije (a potom i kanonizacije) novih vrednosti i nikada nemaju isključivo umetničko-estetički (još uže: poetički!) karakter. Od toga koja civilizacijsko-društvena odrednica preovlađuje u konkretnim slučajevima i u konkretnim epohama, najčešće zavise stavovi potomaka o njihovoj „čistoti”, „ideologizovanosti”, i sl.: naravno, sve ove pojmove treba shvatiti vrlo relativno, zato su i dati pod navodnicima! Kada su te odrednice neskrivene i agresivnije istaknute, nije teško definisati pozadinu i pravi kontekst nekog „književnog rata”: ukoliko, pak, nije takav slučaj, može se dugo činiti da su u pitanju bili čisto kreativno-literarni obračuni pobunjeničke periferije i vladajućeg centra (kako bi to rekli ruski formalisti), odnosno da se bitka vodila prevashodno na terenu afirmacije nekih novih umetničko-jezičkih koncepcija i potiskivanja starih u muzej istorije, gde im je i mesto.
Prvi veliki takav rat koji istorija srpske kulture pamti, jeste onaj koji su poveli Nemanjići, a koji se s pravom vezuje za najistaknutiju ličnost tog procesa – Svetog Savu. Upravo reč pamti iz prethodne rečenice najbolje svedoči o prirodi bitke koju su Nemanjići na čelu sa Svetim Savom vodili: njeni su efekti takvi da se danas gotovo ništa ne zna o našem stvaralaštvu (ne samo umetničkom, nego i duhovnom uopšte) iz prednemanjićkog perioda, a ono je svakako moralo postojati jer Srbi su napustili plemensku organizaciju društva i uspostavili državu (čak i kraljevstvo!) mnogo pre vladavine svoje najslavnije dinastije! Književni rat koji je poveden krajem 12. i početkom 13. veka, nije – dakle! – podrazumevao samo definisanje nove redakcije srpskoslovenskog jezika kao (zvaničnog!) bogoslužbeno-literarnog fenomena nego i eliminisanje minule tradicije (ili tradicijA?!), bez obzira da li se radilo o paganskim, alternativno-hrišćanskim (bogumilskim, na primer!) ili ortodoksnim tokovima u doba drugih vladarskih dinastija. Može se reći da je već tada uspostavljena jedna paradigma koje se srpska kultura u najvećoj mogućoj meri držala i ubuduće, paradigma koju bismo slikovito mogli imenovati sintagmom: ISTORIJA POČINjE OD POBEDNIKA, tj. od aktuelne revizije istorije. Zanimljivo je i takođe karakteristično da će u kontekstu epohe Nemanjića narodna književnost takođe biti izvan oficijelnog kulturnog sistema, te da će takvo stanje potrajati sve do pojave Vuka Stefanovića Karadžića – kada će, možda baš zato (kao svojevrstan kontraefekat!), ona doživeti prenaglašenu vrednosnu i svaku drugu apsolutizaciju.
Sava Nemanjić je – očigledno! – bio vođen državotvornim razlozima tokom borbe za autokefalnost srpske pravoslavne crkve, ali i za knjige koje potvrđuju tu autokefalnost utoliko što su pisane srpskom redakcijom staroslovenskog i što su im glavni junaci pretežno ličnosti iz srpske (nemanjićke!) istorije ili barem svetitelji važni za naše prostore. S druge strane, takva jezička reforma približavala je religijsku misao ne samo eliti nego i širim slojevima, jer je zapravo bila zasnovana na „osavremenjavanju” starog književnog jezika (iz vremena Ćirila i Metodija) na osnovu tadašnjeg narodnog. Zahvaljujući dobroj osmišljenosti, beskompromisnosti i efikasnosti Savinog književnog rata – ali i šireg, koji je vodila njegova vladarska porodica protiv raznih „jeresi”! – ostala nam je briljantna srednjovekovna literarna tradicija, ali i nejasne slutnje o onoj koja je neminovno živela pre nje, onoj čije tragove su potonja pokolenja teško rekonstruisala (uglavnom posredno!). Ipak, u tom procesu srpska kultura se dubinski i definitivno vezala za vizantijski civilizacijski krug, što ju je učinilo delom najprogresivnijih evropskih tokova toga doba, onih koji su negovali antičku tradiciju, onih zahvaljujući kojima će humanizam i renesansa koncem srednjovekovlja zadominirati Mediteranom i Zapadnom Evropom.
Svakako ostaje pitanje o istinskom liku srpske književnosti pre 12. veka, ne samo one pisane u duhu hrišćanskog kulturnog sistema nego i usmene (narodne), koja je mnogo više negovala autohtone predhrišćanske korene: najzad, nedostatak relevantnih ranosrpskih tekstova koji su tematski ili drugačije vezani za paganstvo ne znači da ih u tom razdoblju nije bilo! Kada vizantijski izvori (a najuverljivije car Konstantin VII Porfirogenit!) govore o „krštenoj Srbiji” već krajem 9. veka3, oni ne svedoče eksplicitno o njenom književnom i kulturnom životu – mada je on, znajući misionarsku ideologiju koju su među Slovenima baš u tom veku utemeljili Ćirilo i Metodije, morao postojati barem u meri determinisanoj samom hristjanizacijom (a to nije bilo zanemarljivo). Takođe je više nego jasno da onako efikasna nemanjićka književna (i ne samo književna!) obnova od kraja 12. veka – pravi „književni (i kulturni) rat”! – ne bi bila moguća da se u prethodnom periodu hrišćanski civilizacijski kod duboko primio u srpsko nacionalno biće: shodno tome, ni vizantijski literarni sistem nikako se tada nije mogao najdublje ukoreniti u postojeću baštinu, svejedno da li na način produktivne sinteze ili kroz konfliktnu („ratnu”) paradigmu. U prilog ovoj tezi govori već pomenuta činjenica da je posle Svetog Save upravo narodna (usmena) književnost bila nepoželjna i da se marginalizovala koliko god se to moglo, najverovatnije baš zato što je u ranijim vekovima imala veći uticaj i širu popularnost od tzv. crkvene (tj. one pisane, zasnovane prevashodno na istočnohrišćanskom kanonu – kakva će suštinski obeležiti čitavo naše srednjovekovlje!)4.
Iako svedočanstva one druge, poražene strane (ili poraženih strana – u množini?!) danas nisu dostupna, ipak se nešto više o prvom srpskom književnom (i kulturnom) ratu može saznati posredno, preko bogumilskih literarnih spomenika, apokrifa i uopšte – preko implicitne i (ređe) eksplicitne polemike koju je duhovna elita epohe Nemanjića vodila sa neistomišljenicima. U najranijoj fazi, iz žitija samoga osnivača dinastije Stefana Nemanje i njegovog sina Save, vidi se da je najžešća bitka vođena sa bogmilima, čije je duhovno prisustvo – kako pisano tako i usmeno! – bilo izuzetno snažno u srpskim zemljama; kasnije su bili aktuelni drugi oblici „jeresi” (poput isihazma, i sl.), ali tada književno-religiozne kampanje nisu posedovale prvobitnu žestinu jer se svetosavski kanon institucionalizovao i snažno ukorenio u našu kulturu (preplićući se čak i sa „nepoželjnom”, narodnom!). Veličina reformatorskog zaokreta koji je Sava Nemanjić zacrtao krajem 12. i početkom 13. veka najjasnije se može sagledati (kako književno, tako i šire!) upravo u periodu kada se taj neprikosnoveni kanonski obrazac našao pred najvećim iskušenjem: sukobom sa potpuno stranom, islamskom matricom koja je došla sa turskim osvajanjem Balkana. Srpska srednjovekovna jezičko-umetnička tradicija preživela je to iskušenje, čak je i nastavila svoj razvoj (doduše, sada već anahron, pretežno prepisivački a tek neznatno kreativni!) zahvaljujući najspornijem temelju svakog rata ove vrste: onom ideološkom, koji se u nemanjićkom „književnom ratu” ogledao u religijskoj ideologiji!
Sledeće veliko (ali mnogo radikalnije!) iskušenje nastupiće onda kada se baš navedeni temelj dovede u pitanje na suštinski drugačiji način: ne nekom stranom ali IPAK istovetno (religijski!) kodiranom ideologijom, poput osvajačkog islama prema kome se prirodno uspostavio saoodbrambeni stav – tim uspešniji utoliko što ni neprijateljska civilizacija nije bila nekonfesionalno orijentisana, naprotiv (uostalom, Kuran priznaje Isusa kao proroka!). Mnogo veći izazov i mnogo destruktivnije procese podrazumevala je sekularizacija kulture i drštva, koja će dubinski – mada isprva skoro nevidljivo! – otpočeti nakon Velike seobe Srba. Tada, na samom izmaku 17. i početkom 18. veka, najbolji deo naše elite našao se po prvi put izvan vizantijskog civilizacijskog kruga, ili barem izvan onoga što je u kolektivnom sećanju ostalo od njega: srednjoevropski i zapadnoevropski prostor nakon renesanse već odavno je podrazumevao različite kulturološke šifre, u kojima religijska nikako nije bila dominantna (posebno ne na ističnohrišćanski način!). Srpska književnost, umetnost i celokupno društvo zadivljujućom brzinom i kvalitetom prilagodili su se novim okolnostima, ne odričući se kontinuiteta sa prethodnom tradicijom (uzmimo za primer Venclovića, ili naše prve barokne slikare!), pri čemu je ta tradicija tokom vremena sve intenzivnije doživljavana kao neproduktivno-respektablilna prošlost kojoj je suđeno da uzmiče pred talasima nužnog osavremenjavanja. Jovan Skerlić će početkom prošlog veka ove procese nazivati neophodnom modernizacijom i sagledatavati ih kao intenciju koja je permanentno aktualizovana u nas, od baroka i Prosvetiteljstva do njegovog doba.
Tako u dijahronijskoj vizuri neminovno dolazimo do Dositeja Obradovića: ne može se reći da je on prvi odlučno krenuo ka sekularizaciji književnosti i kulture (njegov veliki prethodnik, Orfelin, imao je ozbiljan koncept i zapažena ostvarenja na ovom planu-a bilo je izvesnih pokušaja i ranije!), međutim Dositej ostaje upamćen kao najuspešniji jer je dosledno, čak i privatno sasvim nezavistan od crkve, do kraja života ustrajavao u tome. Njegova publika i njegove mecene bili su srpska građanska klasa 18. veka, a njegova kulturna ideologija saobražena potrebama i idealima tog društvenog sloja. „Rat” koji je Obradović vodio prvenstveno se odnosio na konfesionalni koncept obra- zovanja, kulturne ideologije i umetničkog stvaralaštva: suprotno naučno- stereotipnim tvrdnjama, narodna usmena tradicija nije mu bila strana (što se, na primer, vidi iz njegovog pesništva!), mada je u duhu tada aktuelne kritičke etnologije prosvetiteljskog pokreta imao rezerve prema nekim aspektima ove tradicije5. Međutim, ni ovakva distanca, proistekla iz racionalističke filozofije Proosvetiteljstva, nije Dositeja učinila previše ratobornim prema fenomenu „narodnog”: štaviše, njegov program umnogome je podrazumevao specifičan opštenarodni karakter – počev od edukacije, preko književnosti i jezika, pa sve do najširih reformi društvenih institucija. Čak se može ustvrditi da dositejevski „književni rat” (u kojem je on imao najizvrsnije sledbenike i saborce svoje epohe!) predstavlja idealnu pripremu za onaj naredni, mnogo radikalniji, Vukov: bez obzira na sve, behu to… dva puta koja ka istom cilju vode…”, kako je poetski zapisao Lukijan Mušicki (sasvim drugačijim povodom!), veliki poštovalac oba pomenuta kulturna reformatora!
Pitanje kontinuiteta, odnosno diskontinuiteta sa prethodnom kulturnom i literarnom baštinom i ovde se kao zla kob nadvija nad Dositejevim inače veoma progresivnim programom. Da li je inovativnost tog programa nužno podrazumevala i oštar raskid sa onim delom nasleđa koji je već bio istorijski, živeći doduše parcijalno (prevashodno u okvirima crkvenih institucija) – za razliku od narodne kulture koja je još uvek bila živa tradicija, integralno prisutna u našem društvu, ne samo ruralnom nego i urbanom: setimo se, recimo, fenomena „graždanskih” rukopisnih pesmarica, koje su i te kako negovale usmeno pesništvo, poslovice itd?! Svakako da Dositej Obradović nije bio vođen motivima istovetnim kao njegov veliki prethodnik, Sveti Sava, ali su im intencije – tipološki posmatrano – bile identične: uspostaviti „novi civilizacijski početak”, pri čemu je najslavniji srpski prosvetitelj to činio upravo na uštrb svetosavske ideologije, suprotstavljajući njenim poznim (osamnaestovekovnim) izdancima tada aktuelne vrednosti zapadnoevropske filozofije. Kažem SUPROTSTAVLjAJUĆI, i to POZNIM izdancima (dakle, neadekvatnim novom dobu), jer on u svojoj afirmaciji sekularnog kulturološkog duha neće negirati negdašnje vrednosti, značaj i smisao svetosavlja kao dominantnog duhovnog koda nemanjićkog doba, ali anahronog u Veku Razuma: zato sam i naglasio da reforma ide NA UŠTRB a ne kroz eventualnu negaciju onoga što se doživljava kao ISTORIJSKI relevnatno!).
Pošto je čitava epoha Prosvetiteljstva dominantno vezana za zapadnu Evropu, onda u dositejevskom „književnm ratu” možemo sagledati i prvu evropeizaciju srpske kulture – onako kako su taj pojam razumevali intelektualci rane moderne na početku 20. veka (Bogdan Popović, Skerlić…) i njihovi sledbenici krajem tog i početkom 21. veka. I baš ovde se otvara problem koji nas prati i dan-danas: poimanje „evropskog” kao Zapadnog doprinosilo je permanentnoj duhovnoj provincijalizaciji, jer je marginalizovalo onu stariju evropsku tradiciju koju je negovala Vizantija i aktualizovala „vizantijskom renesansom” (čiji smo i mi deo bili!). S druge strane, moderni Zapad svoje korene vuče direktno odatle (iz vizantijske kulturne sfere!), što sam već naglasio, i što je poslednjih decenija u svetskoj nauci prihvaćeno kao nesporno. Da li je Dositej sagledavao takve korene zapadnoevropske modernizacije, s obzirom da najizvrsniji prosvetiteljski duhovi (na primer, francuski enciklopedisti!) doživljavaju Antiku kao svoje ishodište, a i on sam ima veoma bitne reference prema toj oblasti6? Kakav god bio stvarni odgovor na ovo pitanje – a on nikako nije jednoosmeran i jednoznačan (nasuprot preovlađujućem, kanonsko-ideološkom!) – ostaje činjenica da je dositejevska reforma predstavljala pravi „književni rat” protiv crkvene kulture, delimično i protiv dominacije religijskog duha uopšte, te da je u tom smislu bila isključiva i – poput prethodne, nemanjićke (svetosavske)! – mnogo intenzivnije determinisala literarni i civilizacijski diskontinuitet no što je forsirala linije našeg izuzetno dugotrajnog kontinuiteta u tom kontekstu!
Uskoro posle ovoga desiće nam se novi veliki književni rat – a ovde preskačem navodnike ili bilo kakvu drugačiju distancu, jer je tako nazvan od samih učesnika7 – tj. višedecenijske borbe oko ideja i reformi Vuka Stefanovića Karadžića. Za razliku od klišeirane i skučene (a kanonizovane!) vizije o izrazitoj autohtonosti i nacionalnoj utemeljenosti Vukovog pokreta, on je počivao na vodećim kulturološkim tokovima zapadne Evrope toga doba (kao i Dositejev, malo ranije!): stoga se takođe može posmatrati kao svojevrsna „evropeizacija” srpske književnosti, ali takva koja u prvi plan umesto učenog prosvetiteljskog koncepta stavlja rusovsko-herderovski koncept „prirodne”, tj. narodne kulture. O tome kako je Karadžić došao u dodir sa ovim konceptom zna se dovoljno (posebno o Kopitarevoj ulozi na početku8!), mada je do naših dana zanemaren upravo evropski okvir njegove misije – bez kojeg same misije ne bi ni bilo! Ono što ga odvaja od sličnih romantičarskih intencija u drugim kulturama jeste radikalnost prekida sa tradicijom, koja je srpskoj književnosti do krajnjih granica suzila vidike prema sopstvenoj prošlosti, tako da naši pisci (i čitaoci!) kao sopstveno nasleđe dugo nisu doživljavali autore koji su uistinu bili njihovi prethodnici, a koji su stvarali pre vukovskog romantizma i eventualno poznog prosvetiteljstva. Situacija se tu ni danas nije suštinski promenila osim za one koje odlikuje veća erudicija (poput Crnjanskog, Nastasijevića ili Pavića u minulom veku): šteta od ovoga je očigledna jer se i u ličnom i u kolektivnom literarnom iskustvu srpska kultura lišila intenzivnijeg vezivanja za kreativne moći starijih jezičkih slojeva, umetničkih modela i stilova koji su oni podrazumevali, i t.sl. Dakle, tim oštrim rezom koji je Vukova reforma uspostavila i na jezičkom i na književnom planu ostali smo uskraćeni za sveukupnost sopstvene tradicije u kulturnoj (pod)svesti, što se ne može uočiti kod drugih: jedan Italijan, na primer, nesumnjivo prima kao svoju baštinu i Dantea i Petrarku i Bokača i Tasa i Marina, kao i romantičare ili dela koja potiču iz narodnog (usmenog) stvaralaštva.
S druge strane, očigledna dobit od Vukovog književno-kulturnog rata sastoji se u tome što je narodno po prvi put kod nas steklo najviši i najrelevantniji civilizacijski legitimitet, da bi se tokom narednih decenija i te kako utkalo u najširi društveni život Srbije. Treba obratiti pažnju na činjenicu da nakon Vuka Stefanovića Karadžića i „vukovaca”, tj. njegovih sledbenika koji su kroz alibi filološke kritike radikalizovali učiteljeve ideje, fenomen narodnog do kraja 19. veka zadobija smisao daleko širi od jezičkog ili umetničkog, smisao koji je prevashodno ideološki i koji će potrajati do novijih vremena (čak i u političkom značenju toga pojma)9. Možda uvođenje narodnog jezika i nije najtrajniji domet ove reforme, posebno ako se uzme u obzir da je upravo vukovski idiom sama praksa ubrzo prevazišla (kako govorna tako i literarna!): slikovito rečeno, ovaj rat je inaugurisao narod i narodno kao osnovno merilo stvari, najpre lingvistički, pa estetički, pa sociološki i kulturološki, itd. Tako treba razumeti stanovište da je sekularizacija srpskog društva, začeta Dositejevim angažmanom, dovrhunila pobedom Vukovog pokreta čije su posledice bile revolucionarne poput posledica našeg prvog „književnog rata” (nemanjićkog), iako je efikasnost u eleminisanja prethodnih ili paralelnih tokova bila neuporedivo manja – ne zbog tolerancije samih aktera nego zbog modernizacije civilizacijskih paradigmi koje više nisu omogućavale lako „brisanje” nečega… U najmanju ruku, Gutembergova galaksija je još odavno bila realnost; isto tako, pozitivna uloga srpske pravoslavne crkve u očuvanju nacionalnog identiteta tokom vekova provedenih pod tuđinskom vlašću (turskom, austrijskom, itd.) postala je neizbrisiva, pa je svaka sekularizacija mogla imati ograničen domet – kao što će imati i u savremenim periodima.
Postvukovski kulturni i književni ratovi ideološki su se nastavili kroz antagonističku relaciju „Srbija na Istoku” – „Srbija na Zapadu” (Svetozar Marković, Bogdan Popović, Skerlić…), međutim nisu imali tako duboko prevratničke posledice kao prethodno opisani. Osnovni problem ostao je baš u tome što se apostrofirana relacija tretirala kao nepomirljivi konflikt, gde isključivo forsiranje njenog zapadnog aspekta vodi progresu, modernizaciji, „evropeizaciji”. Doduše, Vuk Karadžić je briljantno uspeo da ugradi nacionalni Identitet – doduše parcijalno, prevashodno onaj koji pripada narodnoj usmenoj kulturi! – u glavne evropske civilizacijske tokove svoje epohe (romantičarske), ali su naslednici njegov put poimali još parcijalnije i netolerantnije prema svemu Različitom: zato pitanje kontinuiteta sa predvukovskom tradicijom nije ozbiljnije postavljano u narednih stotinak godina. Možda je i to razlog zbog kojeg su „književni ratovi” krajem 19. i početkom 20. veka imali ograničeniji obim i efekte, doduše ne irelevantne ali istinski relevantne samo u užoj sferi književnosti, umetnosti i kulture. To ne znači da njihova ideološka pozadina nije bila žestoka, ali je u odnosu na tri minula srpska „književna rata” (Sveti Sava – Dositej – Vuk) dominantno egzistirala izvan ili mimo umetničko-jezičke matrice, tj. Nije bila najčvršće integrisana u nju.
Međutim, u periodu oko Drugog svetskog rata to se drastično promenilo, umetnost i ideologija ponovo su se spojile neraskidivim vezama (gotovo kao u srednjem veku, samo što sad više u igri nije bila religijska već čisto politička ideologija!): čuveni sukob na levici, iako iniciran od jugoslovenskih komunista, imao je najkobnije posledice po srpske intelektualce i pisce.
Počeo je tridesetih godina prošlog veka, a kulminirao pedesetih kada je, nakon čuvenog Ljubljanskog kongresa jugoslovenskih pisaca (1952) zvanično (na državnom nivou!) proglašeno da umetnost ne mora obavezni imati političko-ideološku funkciju: takođe zvanično, ova odluka je tretirana kao značajna liberalizacija kulture i književnosti. Pitanja kontinuiteta, odnosno diskontinuiteta posle toga otvorila su se na sasvim neočekivan način: upravo je „libertinska”, proevropska (tj. prozapadna) struja vratila srpskoj kulturi baštinu koju je privremeno „zaboravila” na talasu vukovske književno-jezičke revolucije! Šezdesetih i sedamdesetih godina pisci i istoričari – V. Popa, M. Pavlović, M. Selimović, M. Pavić, M. Popović, D. Bogdanović i drugi – definitivno su prevrednovali i reinterpretirali (esejistički, antologičarski, naučno) našu srednjovekovnu, baroknu, klasicističku pa i romantičarsku književnost otkrivajući jednu potpuniju, celovitiju i složeniju viziju srpske literarne tradicije i njenog civilizacijskog konteksta. Možda je baš tada put sinteze nacionalnog i univerzalnog – parcijalno začet još delovanjem Svetog Save i Vukovim pokretom! – u punoj meri pokazao svoje produktivne potnecijale, da bi se zahvaljujući tome pojavilo nekoliko uistinu svetski relevantnih pesnika, prozaista i dramskih autora?! U svakom slučaju, period koji sam ukratko opisao jedan je od najizvrsnijih (ako ne i bezrezervno NAJREPREZENTATIVNIJI?!) u celokupnoj istoriji srpske književnosti.
Novo poglavlje „književnih ratova” otvoriće se na prelasku drugog u treći milenijum, polemikom između postmodernista i „tradicionalista”: navodnici ukazuju na relativnost odrednice, iako su protivnici postmoderne rado sami sebe tako nazivali! Serija razgovora i tekstova u „Književnim novinama” 1996. pokazala je jasnu političku (ali i širu ideološku!) pozadinu te naizgled poetičke bitke – tadašnje a naročito potonje pozicije njenih aktera nisu bile jednostavne, mada se kulturološki regres ovog procesa mogao naslutiti: sinteza koja je srpsku književnost u prethodnoj generaciji činila svetskom ostala je u drugom planu, nedovoljno shvaćena i iskorišćena kao najkreativnije, najautentičnije i jedino realno (univerzalno a ne lokalno!) nasleđe za 21. vek. Politički i poetički govoreći, niti su postmodernisti bili bezrezervni mondijalisti i civilizacijsko apatridi, niti su „tradicionalisti” bili uistinu čuvari nacionalnog identiteta i baštine (onakve kakvu je revalorizovao prethodni period!): sve ovo postalo je još očiglednije kada se u osvit novog milenijuma iz ovog „književnog rata” (naravno, ne samo iz NjEGA!) izrodio kulturološki i ideološki sukob tzv. Prve i Druge Srbije – one koja se želi legitimisati kao evroskeptična i one evrointegracijske koja vrednostima Zapada daje apsolutni u primat. U ovoj borbi koja još uvek traje, književnost se sama po sebi sve više marginalizuje, a isključivost pozicija onemogućava jednu novu sintezu koja bi respektovala srpsku umetničko-jezičku i kulturnu tradiciju upravo kao važan deo evropske i svetske (što je prava istina!). Postoji li neki drugačiji STVARNI – a ne imaginarni! – izbor danas, 2014. godine, u eri Gejtsove galaskije, kada je svet više (ili manje?) no Makluanovo „globalno selo”?! Ili ćemo morati da ponavljamo kompletnu hiljadugodišnju lekciju da bismo se vratili njenim počecima, koji su nas tako moćno uveli na veliku pozornicu Sveta kao autentičan narod koji je toj pozornici darivao ne samo dekor već i neke od najvažnijih aktera drame zvane Istorija Civilizacije.
Želimir Vukašinović
Univerzitet u Beogradu
Filološki fakultet
Seminar za društvene nauke
2 Sažet pregled ove problematike dao je Slobodan Antonić u tekstu „Uvod u sociologiju kulturnog rata (sa kratkim osvrtom na Srbiju)”, Letopis Matice srpske, god. 189, knj. 492, sv. 4, oktobar 2013, str.439–445.
3 Sima Ćirković, Obrazovanje srpske države, u Istorija srpskog naroda I, Beograd 1981, str. 152.
4 Navedenu problematiku sažeto analizira u prethodno citiranoj Istoriji srpskog naroda Dimitrije Bogdanović (v. Počeci srpske književnosti, str. 212–230). Zanimljive podatke o živom prisustvu naraodne kulture tokom prvog srpskog „književnog rata” (nemanjićkog) pruža studija Isidore Popović, (PRED)istorija veselih pozorja, Novi Sad 2014, str. 32–51.
5 O fenomenu „kritičke etnoglogije” srpskog prosvetiteljstva v. Milorad Pavić, Rađanje nove srpske književnosti, Beograd 1983, str. 545–555.
6 Miodrag Stojanović, Dositej i antika, Beograd 1972.
7 Naravno, mislim na jedan od ključnih radova u ovom procesu, Rat za srpski jezik i pravopis (iz 1847), Vukovog najvažnijeg filološkog sledbenika Đure Daničića.
8 Bez obzira što je ta uloga bila motivisana i političkim ciljevima, primarni književno-jezički smisao i uticaj Vukovih knjiga ostaje apsolutno nesporan (v. o ovoj problematici: Kopitar i Vuk, priredio Golub Dobrašinović, Beograd 1980).
9 Videti na tu temu studiju Miroslava Jovanovića, Jezik i društvena istorija, Beograd 2002.
LITERATURA
Antonić 2013: S. Antonić, Uvod u sociologiju kulturnog rata (sa kratkim osvrtom na Srbiju), Novi Sad: Letopis Matice srpske, god. 189, knj. 492, sv. 4, Novi Sad, 439–445.
Ćirković 1981: S. Ćirković, Obrazovanje srpske države, u Istorija srpskog naroda I, Beograd.
Popović 2014: I. Popović, (PRED)istorija veselih pozorja, Novi Sad: Sterijino pozorje.
Pavić 1983: M. Pavić, Rađanje nove srpske književnosti, Beograd: Srpska književna zadruga.
Stojanović 1972: M. Stojanović, Dositej i antika, Beograd: Srpska književna zadruga.
Dobrašinović 1980: Kopitar i Vuk, priredio Golub Dobrašinović, Tršić: Vukov sabor, Beograd: Rad.
Jovanović 2002: M. Jovanović, Jezik i društvena istorija, Beograd: Stubovi kulture.
