Urbana sociologija na raskršću

(dopunjeno i prerađeno izdanje diplomskog rada iz 1992. g. PRVI DEO – GRAD )

Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu Katedra za sociologiju

TEORIJSKA SHVATANJA U JUGOSLOVENSKOJ URBANOJ SOCIOLOGIJI (dopunjeno i prerađeno izdanje diplomskog rada iz 1992. g. PRVI DEO – GRAD )

Uvod

Ideju da preradim svoj diplomski rad „Teorijska shvatanja u jugoslovenskoj urbanoj sociologiji”, kojeg sam februara 1992. g. na Filozofskom fakultetu BU odbranio pred dr Sretenom Vujovićem (predsednikom komisije) i dr Ksenijom Petovar (članom komisije), dobio sam od svoje ćerke Katarine, koja mi je u međuvremenu, kao diplomirani sociolog, postala koleginica. Ona je u jednom „svom javnom nastupu” pred Novu 2026. godinu rekla da „svoj uspeh treba prigrliti”. Na pamet mi je odmah pao moj diplomski rad u koji sam uložio puno vremena i energije, a „pustio sam ga niz vodu”. Nakon promene nekoliko profesija, skrasio sam se 2000. g. u valjevskom KPZ za maloletnike, gde sam posle samo dve godine rada, 2002. g. objavio svoj rad „Zatvorsko duplo dno”. Mentor mi je bio profesor Dragan Radulović, koji je voleo zatvorske teme. Zahvaljujući njemu, rad je objavljen u časopisu „Sociologija” i rangiran kao naučni rad, što je neke iznenadilo, pa i mene. Isti rad je godinu dana kasnije objavljen u „Sociološkom pregledu”, u kojem je urednik bio Slobodan Vuković. Kada sam ponovo počeo sa isčitavanjem svog rada, video sam da mi je on indirektno pomogao da jasnije sagledam zatvorske probleme i da izvedem osuđeničke vaspitačke tipologije, što svakako nije lako. Takođe, ponovnim iščitavanjem diplomskog rada shvatio sam da mi je on dosta pomogao da se snađem u zamršenim zatvorskim hodnicima, jer sam preko njega mogao da uočim sve bitne procese u njemu: marginalizaciju, segregaciju, transformaciju prostora, ekonomiju teritorijalnosti, osvajanje prostora i slično.

S obzirom na to da se Jugoslavija nakon moje odbrane diplomskog raspala kao pravni subjekt, što sam ovlaš i spomenuo u samom radu, došao sam na ideju da razdvojim tzv. beogradsku i zagrebačku školu urbane sociologije. Brzo sam shvatio da rad treba da ostavim u izvornom obliku, a da biografije glavnih aktera navedem u fusnotama. To se pre svega odnosi na dr Sretena Vujovića, dr Ognjena Čaldarovića, dr Dušicu Seferagić, dr Kseniju Petovar, ali i dr Aleksandra Todorovića, dr Cvetka Kostića i Miroslava Živkovića….

Nasleđe beogradske škole i ideje prof. Vujovića pronašle su svoju specifičnu i uspešnu primenu kao primenjena sociologija tamo gde se prostor i ljudsko ponašanje najdirektnije susreću – u penitencijarnim (zatvorskim) ustanovama. Sociolozi školovani za timski rad u urbanističkim timovima snašli su se kao samostalni vaspitači ili članovi stručnih timova u penalnim ustanovama na proceni kriminalne inficiranosti osuđenika. Posebno je značajno iskustvo pojedinih Vujovićevih diplomaca koji su imali jedinstvenu priliku da učestvuju u arhitektonskoj i socijalnoj transformaciji zatvora – prelasku sa kolektivnog na ćelijski sistem izdržavanja kazne. Ova transformacija, koja se dešava jednom u veku, dokazala je da sociološko razumevanje prostorne organizacije (prelazak sa ‘gomile’ na individualizovanu prostornu jedinicu) ima presudan značaj za proces resocijalizacije i humanizaciju čak i najrestriktivnijih oblika naselja.“

A. OPŠTI DEO

I. Uvodne napomene

Teorijska shvatanja u jugoslovenskoj urbanoj sociologiji ( JURS) nastala su kao plod tridesetogodišnjeg bavljenja domaćih sociologa: sociologijom naselja, sociologijom grada ili urbanom sociologijom. Cilj ovog rada je da analizira postojeća teorijska shvatanja u domaćoj urbanoj sociologiji, tj. da korektno interpretira određena stanovišta, da ih uporedi, kritički razmotri i proceni njihov naučni domet. U analizi teorijskih shvatanja koristio sam objavljene knjige, tadašnjih domaćih autora: C. Kostića, A. Todorovića, M. Živkovića, S. Šuvara, R. Supeka, S. Vujovića, O. Čaldarovića, D. Seferagić, doktorsku disertaciju K. Petovar, kao i sociološke časopise u kojima su pomenuti sociolozi objavljivali svoje naučne radove.

Inicijalno ću se baviti problemom konstituisanja urbane sociologije, pre svega njenim društveno-istorijskim i institucionalnim uslovima u okviru kojih se razvijala i egzistirala. Pitanje (osnovna hipoteza) na koje želim da dam odgovor jeste: Da li se naša urbana sociologija konstituisala kao naučna disciplina ili period njenog konstituisanja još uvek traje? Nadalje ću se baviti konstitutivnim elementima, odnosno tematskim oblastima koje ulaze u predmet interesovanja naše urbane sociologije. Bitan momenat za svaku naučnu disciplinu jeste i uticaj teorijskih pravaca koji determinišu predmet naučne discipline, kao i stepen njenog konstituisanja.

Kada je reč o tzv. domaćoj urbanoj sociologiji, uočavaju se uticaji nekoliko teorijskih pravaca, od kojih su najdominantniji uticaji klasične marksističke teorije, neomarksističkog shvatanja o gradu i predstavnika Čikaške škole. Razvijajući se pod uticajem različitih teorijskih shvatanja, nameće se i pitanje: da li je za domaću urbanu sociologiju karakteristična konvergencija različitih teorijskih shvatanja ili je u korišćenju multiteorijskog pristupa zapala u teorijski eklekticizam?

Profesor dr Vojin Milić1 napominje da se: „u proučavanju sociološke i srodne misli o gradu primenjuju tri pristupa:

1. idejno-istorijski pristup, kojim se izlaže i tumači unutrašnji sadržaj sociološke misli,

2. kritički idejno-istorijski pristup, kojim se ocenjuje naučna vrednost pojedinog dela,

3. saznajno-sociološki pristup, kojim se sociološke ideje razmatraju u istorijskom i društveno-kulturnom kontekstu.” (V. Milić; 1987; str. 249–250.)

U posebnom delu svog rada baviću se razmatranjem osnovnih problema kojima se bave, ili su se bavili, naši urbani sociolozi:

1. Pojmom grada;

2. Tipologijom gradova;

3. Odnosom grad–selo;

4. Gradom kao projekcijom društvene strukture u prostoru;

5. Pojmom i oblicima urbanizacije;

6. Urbanizacijom u Jugoslaviji i drugde;

7. Sociološkim aspektima urbanističkog planiranja.

Analizu teorijskih sadržaja navedenih problema vršiću uz navođenje, interpretiranje, upoređivanje, kritičko razmatranje i procenu naučnog dometa. Imajući na umu da se spletom različitih društvenih okolnosti tridesetogodišnji kontinuitet jugoslovenske urbane sociologije našao na prekretnici, ovaj rad predstavlja svojevrsno sumiranje dosadašnjeg zajedničkog naučnog rada jugoslovenskih sociologa (beogradskih i zagrebačkih) koji su se bavili urbanom sociologijom.

II. KONSTITUISANJE URBANE SOCIOLOGIJE KAO POSEBNE NAUČNE DISCIPLINE

(Društveno-istorijske okolnosti i institucionalni okvir)

2.0. Društveno-istorijski uslovi, u svojim različitim pojavnim oblicima, predstavljaju bitan faktor u konstituisanju urbane sociologije. Za proteklih trideset godina, koliko traje period institucionalizacije urbane sociologije, društveni i istorijski uslovi su bitno uticali na njen domet u nas. Društveno-istorijski uslovi mogu se sagledati navođenjem faza koje se, prema M. Bogdanović,2 mogu uočiti u razvoju sociologije u našem društvu. Smatram da se one jednako mogu odnositi i na urbanu sociologiju:

1. Faza procvata, koja traje od osnivanja prvih katedri do početka 70-ih godina. Tokom čitave decenije dolazi ne samo do proširivanja institucionalne mreže, već i do intenzivnog naučno-istraživačkog rada, stručne i naučne komunikacije među jugoslovenskim sociolozima, te značajne međukatedarske pomoći u nastavi u disciplinama koje još nisu bile pokrivene odgovarajućim profilima nastavnika.

2. Faza stagnacije, koja traje od 70-ih do 80-ih godina. Obeležena je “ustavnim promenama u organizaciji društvenog sistema” i njegovom “birokratskom atomizacijom” koja dovodi do negativnih posledica po sociologiju, kao i represivnim merama koje rezultiraju poznatim slučajevima isključivanja većeg broja nastavnika sa beogradskih i ljubljanskih fakulteta. V. Rus tim povodom piše: “Istovremeno procesi u Zagrebu, Beogradu, Ljubljani, Sarajevu ukazuju na to da se nije išlo na konflikt sa pojedinim sociolozima, već na konflikt sa sociologijom”.

3. Faza revitalizacije. Sociologija je platila visoku cenu za svoju društvenu prepoznatljivost, ali je postalo jasno da njen inovacijski potencijal čini njen suštinski kvalitet. Tokom 80-ih godina dolazi do oporavka sociologije i njenog povratka na javnu scenu, sada već zrelije i ojačane brojnim studijama o temeljnim pitanjima strukture društva, njegove organizacije i razvoja (M. Bogdanović, 1990: str. 18–20).

4. Faza krize. Moglo bi se reći da se sa raspadom Jugoslavije sociologija našla u fazi koju bih nazvao fazom krize. Ona se dodatno produbljuje uvođenjem ekonomskih sankcija, kada nauka ulazi u period izolacionizma u odnosu na svetske trendove. Krajem devedesetih dolazi do tihe generacijske smene na Odeljenju.

“Pucanje” hijerarhijske strukture vlasti na više nacionalističkih koje su se “ušančile” u bivšim republikama, a koje je 50 godina održavala harizma jednog vođe, partija i Ustav iz 1974. godine — praćeno padom Berlinskog zida — prouzrokovalo je tešku krizu koja je uticala na sve segmente društva, pa i na sociologiju. Specifičan položaj sociologije ugrožen je jer se njen razvoj vezivao za institucionalnu mrežu koja je bila razgranata širom jugoslovenskog prostora (JUS, zajednički časopisi, Konzorcijum instituta). Raspadom tog okvira, sociologiji je preostalo da se razvija u okvirima smeštenim u pojedinim “državicama”.

Bez obzira na loše okruženje, postoje i podsticajni faktori. Sociologija je kod nas dugo egzistirala u statičkom društvu; sadašnji dinamični “vremenski vrtlog” otvara prostor za nauku koja fenomene poput raznih “izama” može postaviti pod objektivnu lupu. Pored toga, sloboda govora je danas znatno tolerantnija (pored listova Borba i Politika, tu su nedeljnici NIN, Duga, Vreme, Radio B92, TV Studio B).

Za svaku akademsku disciplinu, pa i urbanu sociologiju, valjan institucionalni okvir je ključan. M. Bogdanović navodi da je to proces koji:

“…izražava društvene uslove koje globalni sistem stvara za razvoj jedne nauke ali, jednom započet i relativno oformljen, on umnogome određuje širinu i domete sopstvenog razvoja… omogućavajući mu da bar u nekim periodima zaštiti nauku od nepoželjnih spoljnih činilaca.”

U tom okviru se uspostavljaju standardi za profesionalno obrazovanje, istraživački rad i objavljivanje radova, čime se stvaraju uslovi za društveni uticaj. M. Bogdanović uočava dva ključna perioda:

1. Period predinstitucionalizacije (uz tezu dr. Slobodana Antonića da razvoj sociološke misli u Srbiji počinje od Mirka Kosića u Međuratnom period, 30-tih godina 20 v.3 ).

2. Početak perioda institucionalizacije, označen osnivanjem prve Katedre za sociologiju 1959. na Filozofskom fakultetu u Beogradu (V. Milić, R. Supek).

Za jugoslovensku urbanu sociologiju ( JURS) može se konstatovati da je razvila širok institucionalni okvir i primenjeni karakter. Budući da je mala vremenska distanca između početka institucionalizacije sociologije (1959) i sociologije naselja (1961, kada je Cvetko Kostić4 počeo da predaje ovaj predmet), navedena podela je primenjiva i na urbanu sociologiju. Fokus je na uređenju prostora koji čovek nezadrživo osvaja. M. Živković smatra da je naziv “Urbana sociologija” najprimereniji jer se naše društvo nalazi na prekretnici — prelazu iz ruralno-urbanog u urbano-ruralno društvo — te je ključno da se dalji razvoj odvija na naučnim teorijama o urbanizaciji.

2.1. Teorijska razgraničenja i terminološke odrednice

U razmatranju institucionalizacije sociologije grada, odnosno “Urbane sociologije” kao posebne sociološke discipline, dr. Miroslav Živković5 u uvodnom delu monografije „Prilog jugoslovenskoj urbanoj sociologiji“ (1975) navodi:

„Pojava sociologije grada u Jugoslaviji vezana je za posleratni razvoj (posle 1945. g.). Kao i u razvijenom svetu, i kod nas se ona nalazi u fazi svog konstituisanja. Još je dosta otvorenih problema, kako u pogledu njenog predmeta, tako i u pogledu njenog mesta unutar onih naučnih disciplina koje se takođe bave urbanizacijom kao društvenim procesom i gradom kao proizvodom urbanizacije (npr. geografija).“

Urbana sociologija nema opšte prihvaćeno ime; u domaćoj i stranoj literaturi sreću se nazivi: “Sociologija grada”, “Urbana sociologija” i “Sociologija uređenja prostora” . (M. Živković, 1975).

Isti autor potom vrši operacionalizaciju pojmova:

 Sociologija grada: naziv asocira isključivo na sam grad kao fizički i društveni entitet.

 Urbana sociologija: asocira ne samo na grad, već i na proces urbanizacije koji do njega dovodi.

 Sociologija naselja: u trenutnom stepenu razvoja (1975) ovaj naziv je teško prihvatljiv zbog velike razlike između ruralnog i urbanog razvoja. Ipak, on ima perspektivu jer bi nestajanjem suprotnosti (dihotomije) selo–grad, obe discipline mogle da se transformišu u jedinstvenu sociologiju naselja.

 Sociologija uređenja prostora: Živković futuristički navodi da će ovaj naziv imati opravdanje kada počne izgradnja naselja na moru, pod morem, u atmosferi ili pod zemljom.

Napomena autora: Iako je ideja o preseljenju u nove prostore humanistička ili utopistička, čini se da su u međuvremenu isforsirani ratovi postali “rešenje” za uravnoteženje stanovništva na urbanim prostorima.

Uvažavajući „faktor društvenog trenutka“, Živković zaključuje da je najprimereniji naziv urbana sociologija, s obzirom na to da se društvo nalazi na prelasku iz ruralno-urbanog u urbano-ruralno. S druge strane, Vladimir Lay smatra da je pojam urbano širi od pojma grad jer se odnosi na sve prostorne forme, pa stoga termin urbana sociologija bolje odgovara prirodi predmeta istraživanja (V. Lay, 1975: 12).

2.2. Elementi institucionalizacije (JURS)

Prema M. Bogdanović, ključni elementi koji su uticali na konstituisanje domaće sociologije su:

1. Akademsko utemeljene (1961): Na Katedri za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, prof. dr. Cvetko Kostić počeo je predavati Sociologiju naselja. Istovremeno, na Odsjeku za sociologiju u Zagrebu, isti predmet počinje predavati dr. Stipe Šuvar6.

2. Uloga instituta: Razvoju su doprineli JUGINUS (Beograd), Institut za društvena istraživanja (Zagreb), Institut za sociologiju (Ljubljana), Urbanistički institut Dalmacije, Institut za prostorno planiranje (Sarajevo), IAUS (Beograd) i drugi.

3. Profesionalna udruženja: Jugoslovensko udruženje sociologa (JUS) je 1970. godine osnovalo Sekciju za sociologiju sela i grada.

4. Stručni časopisi: Ključni radovi objavljivani su u časopisima: Sociologija sela, Sociologija (JUS), Sociološki pregled, Revija za sociologiju, splitski Pogledi, Naše teme, sarajevski Pregled i beogradska Kultura.

2.3. Statistički pokazatelji razvoja discipline

Podaci iz 1990. godine ukazuju na snažan interes za ovu oblast:

 Diplomski radovi: Od 805 odbranjenih radova na beogradskoj Katedri za sociologiju, čak 161 rad (20%) bio je iz oblasti Sociologije naselja.

 Časopis „Sociologija“ (1957–1988): Objavljeno je 29 tekstova iz sociologije grada, od čega 20 teorijskih (prvi rad 1962. godine).

 Časopis „Sociološki pregled“ (1961–1988): Od 459 radova, 36 je bilo iz urbane sociologije, što ovu disciplinu stavlja na treće mesto po zastupljenosti (iza sociologije rada i opšte sociologije).

 Časopis „Sociologija sela“: U periodu od 1965. do 1990. objavljen je niz značajnih radova, posebno onih Vojislava Đurića u periodu od 1966. do 1972. godine.

Sredinom 1990. godine, kada sam počeo da pišem ovaj rad, došao sam do zanimljivih podataka. Od ukupno 805 odbranjenih diplomskih radova na Katedri za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, po brojnosti se izdvaja Sociologija naselja sa 161 radom, što čini jednu petinu (20%) ukupnog broja radova.

Sociološkinja Zdenka Milivojević7 (u to vreme direktorka agencije za sociološka istraživanja „Argument“) tabelarno je prikazala zastupljenost naučnih tekstova iz sociologije grada u časopisu „Sociologija“ (1957–1988): ukupno 29 tekstova, od kojih je 20 teorijskih. Prvi tekst iz ove oblasti u pomenutom časopisu pojavio se 1962. godine.

Sociolog dr Stjepan Gredelj8 navodi da je situacija sa „Sociološkim pregledom“ znatno povoljnija: od 459 objavljenih radova u periodu od 1961. do 1988. godine, iz urbane sociologije je objavljeno 36 radova. To ovu disciplinu stavlja na treće mesto po zastupljenosti (nakon sociologije rada i opšte sociologije). Prvi tekst iz urbane sociologije u ovom časopisu objavljen je 1965. godine (M. Bogdanović sa saradnicima, 1990).

Pored ova dva časopisa : ‘’Sociologija’’ ( štampan latinicom) I ‘’Sociološki pregled ‘’ ( štampan ćirilicom,) koja i danas izlaze kao jezgra podeljenog sociološkog društva). Razvoju discipline doprineo je i časopis „Sociologija sela“, u kojem je od 1965. do 1990. godine objavljen znatan broj teorijskih radova.

Posebno su značajni radovi pokojnog Vojislava Đurića9, koji je od 1966. do 1972. godine objavio ključne studije iz urbane sociologije. Od velikog značaja je i broj iz 1971. godine posvećen radovima sa simpozijuma u Dubrovniku. Među tematskim brojevima vredi istaći i „Reviju za sociologiju“ (br. 4 iz 1975. godine) te „Sociološki pregled“ (br. 1 iz 1974. godine).

2.4. Simpozijumi i konferencije

Naučni skupovi iz oblasti urbane sociologije organizovani su intenzivno u periodu od 1964. do 1987. godine:

 1964. god: Uredništvo časopisa „Naše teme“ organizuje pismeni simpozijum na temu „Urbanizam mimo socijalizma“.

 1964. god (Ljubljana): Stalna konferencija gradova Jugoslavije na temu „Problemi urbanizacije u Jugoslaviji“.

 1967. god (Beograd): JUGINUS organizuje simpozijum „Sociološki aspekti izgradnje gradova“. Ovo je bio prvi susret sociologa i urbanista Jugoslavije na kojem su prezentovana istraživanja urbane sociologije u nastajanju.

 Skupovi pod pokroviteljstvom JUS-a: Aktivna je bila Sekcija za sociologiju sela i grada, koja je organizovala značajne skupove u Dubrovniku (1976), Portorožu (1982) i Vrnjačkoj Banji (1987) (Vujović i Petovar, 1990).

2. 5. Međunarodna saradnja

Domaći sociolozi ostvarili su značajnu saradnju sa inostranim institucijama. Cvetko Kostić je bio, a Zdravko Mlinar (Slovenija) i Dušica Seferagić (Hrvatska) su članovi Istraživačkog komiteta za urbani i regionalni razvoj Međunarodnog sociološkog udruženja (ISA). Početkom osamdesetih održani su bilateralni skupovi poljskih i jugoslovenskih, a potom i italijanskih i jugoslovenskih urbanih sociologa. Uspostavljena je i saradnja sa prestižnim časopisima poput : „International Journal of Urban and Regional Research“ i „Espaces et Sociétés“.

III. ODREĐIVANJE PREDMETA SOCIOLOGIJE GRADA

Jedan od pionira jugoslovenske urbane sociologije, dr Cvetko Kostić, pod sociologijom grada podrazumevao je:

„Nauku o društvu u gradskoj sredini, u kome su ljudi povezani u odnose i kolektive, zasnovane nužno i nezavisno od njihove volje, a zatim voljno prema njihovim prirodnim, kulturnim i društvenim osobenostima na poseban način, po čemu se ovo društvo odnosima i kolektivnim ponašanjem razlikuje od ostalih, prvenstveno od društva na selu.“ (C. Kostić, 1982: 15) Još jedan predstavnik tzv. „beogradske škole“, M. Živković, polazeći od postignutog nivoa društveno-ekonomskog razvoja, smatra da bi jugoslovenska urbana sociologija sa dosta teorijske i praktične zasnovanosti trebalo da obuhvati sledeće opšte tematske oblasti:

1. Proces urbanizacije: zakonitosti, međuzavisnosti, tipovi, tokovi, specifičnosti i posledice.

2. Proces prevazilaženja suprotnosti selo–grad: zakonitosti, dinamika, oblici ostvarivanja i neophodni preduslovi.

3. Stanje i razvoj mreže gradova: odvijanje procesa transformacije mreže gradova u sistem gradova.

4. Grad kao tvorevina:

1. Uticaj globalnog društva na grad i obrnuto, funkcije grada, razvoj i tipologija.

2. Struktura stanovništva, svi oblici segregacije, veličina grada i granice rasta.

3. Ponašanje pojedinaca i grupa, oblici upravljanja gradom, kulturni obrasci i vrednosti.

4. Dijalektika potreba svakodnevnog života i oblici patoloških pojava (kriminal, alkoholizam, narkomanija, prostitucija, kocka i dr.).

5. Odnos između subjekata urbanističkog i prostornog planiranja (građani – stručnjaci – politička sfera).

Isti autor otkriva bitnu činjenicu koja je u međuvremenu dobila na intenzitetu: on smatra da navedeni sadržaji predmeta urbane sociologije otkrivaju da neki od njih pripadaju i drugim naučnim disciplinama koje se takođe bave urbanizacijom i gradom. Otuda proističe potreba za tesnom saradnjom sa urboekonomijom, ekologijom, geografijom gradova i komunalnom higijenom (M. Živković, 1975: 6).

Određivanje predmeta grada daje i A. Todorović10, za koga određeni teorijsko-metodološki pristupi, sam način istraživanja gradskih pojava i ograničenost na pojedine vrste fenomena, navode istraživače da u tom opsegu i određuju predmet sociologije grada. Todorović navodi konstitutivne elemente koji treba da uđu u odredbu predmeta ove discipline:

1. Proučavanje nastanka i stvaranja raznih oblika gradskih područja.

2. Izučavanje unutrašnjih struktura gradskih jedinica.

3. Izučavanje opštih, posebnih i pojedinačnih zakona i činilaca koji uslovljavaju razvoj gradskih područja, njihovu strukturu i nastanak različitih društvenih pojava u gradovima (A. Todorović, 1965: 16).

Dr Sreten Vujović u određivanju predmeta grada polazi od Lefevrovog (Henri Lefebvre) gledišta po kome sociolog pristupa gradu kao totalitetu. U tom smislu, Lefevr formuliše sledeće predloge:

1. Grad je celina.

2. Ova celina se ne svodi na sumu elemenata koji su na terenu vidljivi i opipljivi (bilo da su funkcionalni, morfološki ili demografski).

3. Grad u prostoru projektuje čitavo društvo; to je društvo posmatrano kao totalitet (S. Vujović, 1988: 89).

Pored ovog pristupa, Vujović naglašava da je u proučavanju grada važno voditi računa o „vremenitosti“, jer su „istorija i vreme sadržani u gradu koji projektuje društveni totalitet u prostoru“. Ovaj vodeći beogradski sociolog, imajući u vidu sociološki pristup gradu, navodi da se u tom slučaju:

„…proučavaju odnosi između dve konkretne istorijske celine: globalnog društva kao makroceline i grada kao mezoceline. U analizi je potrebno ići i do konkretnih ljudi, odnosno pojedinca kao mikroceline.“

Zato Vujović zaključuje da se grad sociološki može proučavati kao posredovanje između makro i mikro nivoa (S. Vujović, 1988: 99–100).

Kao najznačajnije gradske strukture koje sociologija treba da istražuje, dr Sreten Vujović navodi: ekološku, demografsku, ekonomsko-profesionalnu, političku i društvenu strukturu. Tu su i strukturni elementi kulturnog razvoja i životnog standarda koji presudno utiču na formiranje društvenih i ličnih potreba, čime se oblikuje specifičan način života – ističe profesor Vujović u svojoj (tada tek objavljenoj) knjizi „Ljudi i gradovi“ (S. Vujović, 1990: 62).

Isti autor sistematizuje teme kojima se sociologija grada bavi:

 Definicija i tipologija gradova;

 Istorijski razvoj grada i odnos selo–grad;

 Struktura, funkcije i forme grada;

 Gradska organizacija;

 Osobenosti urbanizacije u različitim sistemima (kapitalističkim, socijalističkim i zemljama u razvoju) (S. Vujović, 1988: 7).

Njegov prethodnik, dr Cvetko Kostić, kao osnovne probleme discipline navodi: pitanje predmeta i metoda, teorijske korene, istorijski razvoj i tipologiju gradova, odnos grada i ostalih tipova naselja, socijalnu strukturu (kategorije, klase, primarne i sekundarne grupe), budžet vremena u gradu, norme ponašanja i mišljenja, te društvene procese i promene grada (C. Kostić, 1982). 17

IV. METOD SOCIOLOGIJE GRADA

Dr. Cvetko Kostić bio je jedini među urbanim sociolozima koji se u svom udžbeniku posebno bavio metodom ove discipline. On izlaže elementarna saznanja o sociološkom metodu uopšte, specifikujući ih na polje proučavanja urbane sociologije. Kostić smatra da sociologija grada počinje prikupljanjem činjenica, a osnovni metod za to je posredno i neposredno posmatranje.

A. Posredno posmatranje

Zasniva se na prikupljanju i analizi pisanih dokumenata, fotografija i filmova. Po Kostiću postoje dve ključne analize:

1. Klasična analiza: Traženje veza između dokumenata i proučavanih pojava (nedostatak je subjektivnost istraživača).

2. Kvalitativne metode11 analize dokumenata: Kostić se oslanjao na istorijsku i pravnu dokumentaciju (crkvene knjige, popise, sudske spise, narodne pesme). Karakterišu je dva postupka:

1. Kvalitativna semantika: Proučavanje lokalne terminologije (nazivi za srodstvo, tip naselja ili zanimanja).

2. Analiza sadržaja: Proučavanje narodnog stvaralaštva i običaja.

B. Neposredno posmatranje

Veoma je značajno za sociologiju grada i obuhvata upitnike, intervjue, testove, merenje stavova i društvene privlačnosti/odbojnosti. Kostić posebno ističe važnost sledećih postupaka:

 Metod uzoraka: Najčešće se upotrebljava uzorak po metodi kvota, koji mora biti reprezentativan i konstruisan po proverenim pravilima.

 Antropološki metod: Istraživač se nastanjuje u sredini koju proučava na duže vreme.

 Kolektivno posmatranje: Timsko istraživanje koje omogućava objektivniji uvid („četiri oka vide više nego dva“), ali je skuplje i zahteva koordinaciju. Kostić preporučuje uključivanje lokalnog stanovništva u timove, uz oprez od „lokalpatriotizma“ i pristrasnosti.

C. Grafički način prikazivanja podataka

Ovaj metod u sociologiji grada ima značajniju ulogu nego u drugim disciplinama. Kao primer, Kostić navodi Bardžesove tabele (Ernest Burgess, 1922) o radijalnom širenju grada Čikaga po zonama, koje je u hrestomatiji „Sociologija grada“ (1988) prikazao dr Sreten Vujović ( fotografija desno) :

 I zona: Centralna poslovna oblast (železnička petlja).

 II zona (Prelazna zona): Okružuje centar; ovde se nalaze slamovi, podzemni svet kriminala i tzv. „zone greha“.

 III zona (Radnička zona): Naseljavaju je kvalifikovani radnici i doseljenici druge generacije koji su „pobegli“ iz druge zone. Bardžes ovde uočava profesionalnu selekciju prema nacionalnosti (npr. grčke poslastičarnice, kineske perionice, belgijski vratari).

 IV zona (Rezidencijalna zona): Zgrade sa stanovima visoke klase i ekskluzivni porodični krajevi.

 V zona (Prigradska zona): Zona gradova satelita odakle ljudi putuju na posao 30 do 60 minuta.

Kostić zaključuje da je prikupljanje činjenica samo početak; prava vrednost nastaje tek analizom, objašnjavanjem pomoću komparativne metode i sistematizacijom (C. Kostić, 1961: 73–80).

U svom istraživanju objavljenom u monografiji „Živeti na Čukarici“, S. Vujović navodi da je koristio komplementarne postupke: historiografske i ekonomske studije, statističku građu, rezultate timskog rada sa arhitektima, dnevnu štampu, fotografije i anketu (S. Vujović, 1985: 12). Time urbana sociologija svoje metodološko utemeljenje crpi iz opšte sociološke metodologije koju je u Beogradu utemeljio dr Vojin Milić.

V. TEORIJSKI UTICAJI NA DOMAĆE URBANE SOCIOLOGE

Spoljni i unutrašnji teorijski uticaji oblikovali su razvoj domaće urbane sociologije u periodu od šezdesetih do devedesetih godina prošlog veka.

A. Spoljni teorijski uticaji

Značajni uticaji na domaću urbanu sociologiju dolazili su iz različitih izvora:

 Marksistička teorija: Radovi Karla Marksa i Fridriha Engelsa su imali uticaja.

 Čikaška škola12: Ova škola je stavljala grad i urbanizaciju u fokus proučavanja. Značajni predstavnici su: Georg Zimel, Robert Park, Ernest Bardžes, Luis Virt i Herbert Gans.

 Neomarksistička misao o gradu: Anri Lefevr, Manuel Kastels, Žan Loškin i Dejvid Harvi su zagovarali ovu misao.

B. Unutrašnji teorijski uticaji

Domaći autori su takođe uticali na razvoj urbane sociologije:

 Jovan Cvijić: Geograf koji je doprineo socio-geografskim shvatanjima o gradu.

 Sreten Vukosavljević: Postavio osnove za proučavanje naselja [S. Vujović, 1988].

C. Teorijski pristupi vodećih autora

Različiti autori su imali različite teorijske pristupe:

 Cvetko Kostić i A. Todorović: Dominirala je Francuska sociološka škola. Uticaj su imali i nemački formalizam, kao i Cvijić i Vukosavljević. Uticaj marksizma je bio ograničen.

 Stipe Šuvar: Imao je najveći uticaj klasične marksističke teorije.

 Miroslav Živković: Zastupao je marksistički pristup, fokusirajući se na empirijska istraživanja.

 Sreten Vujović: Oslanjao se na neomarksističku teoriju i funkcionalizam Čikaške škole.

 Ognjen Čaldarović: Karakterističan je teorijski pluralizam.

Tokom sedamdesetih i osamdesetih godina, vidljiva je konvergencija različitih teorijskih pravaca.

VI. TEORIJSKA SHVATANJA O GRADU

Predstavnik tzv. beogradske škole, dr Sreten Vujović13, smatra da centralni problem u Kastelsovom (Manuel Castells) viđenju „nove urbane sociologije“ postaje urbano planiranje, shvaćeno kao intervencija političkog nivoa nad ekonomskim u okviru specifične prostorne jedinice. To, prema Vujoviću, podrazumeva proučavanje presudne uloge države (etatizma) u procesu urbanog planiranja i prostornog uređenja.

Vujovićeva promišljanja s početka devedesetih godina prošlog veka pokazala su se vizionarskim u pogledu urbanih tendencija. On piše o konfliktnom shvatanju društva:

„Reč je pre svega o sučeljavanju ‘tradicionalne’ i ‘nove’ urbane sociologije, odnosno ‘kooperativne’ i ‘konfliktne’ sociologije; tj. kooperativnog (integracija, ravnoteža, saglasnost) i konfliktnog shvatanja društva (sukobi, protivrečnosti, urbani socijalni pokreti i borbe). ( Najnoviji primer oko sudbine zgrada Generalštaba u Beogradu koje su trebalo da budu pretvorene u hotele. Pored gradjna pobunili su se i pojedinci iz Zavoda za zaštitu grada p.r. Ž.K. )

Iz pozicije akademskog profesora, Vujović navodi da su urbana sociologija i urbanizam najvećim delom deskriptivno-analitičke discipline koje rezultate pružaju više u pravcu „lečenja“ i popravljanja datog (reformizam), nego u pravcu revolucionisanja, odnosno radikalne promene postojećeg. S tim u vezi, on ističe:

„Postoji nedovoljno utemeljena podela na sociologiju za planera (reformističku) i sociologiju planera (kritičku). Urbana sociologija treba da se nametne kao intelektualno autonomna disciplina sa sopstvenim korpusom saznanja i kriterijumima poređenja i kritike. U drugom planu je ona kao primenjena disciplina, a zatim kao kritička sociologija koja ima mesto u socijalnom miljeu, dok je najmanje poželjna ‘militantna sociologija’ u funkciji selekcionisanih osporavajućih manjina.“ (S. Vujović, 1990)

Kao pandan Vujoviću, dr Ognjen Čaldarović14 (predstavnik zagrebačke škole) početkom devedesetih takođe se nalazio u zenitu akademske karijere. Čaldarović je nastupao u izrazito kritičkom stilu:

„Odsustvo teorijskog koncepta, ‘liječnički karakter’, reformiranje a ne revolucioniranje datog društvenog poretka, naglašen empirizam i parcijalnost, osnovne su odlike deskriptivno-analitički umerene sociologije grada. U okviru te orijentacije, u poslednjih deset godina nije došlo do razvoja kritičke tendencije.“

Ovaj zagrebački sociolog isticao je da se kritička tendencija formira upravo na nezadovoljstvu postojećom disciplinom, naglašavajući nedostatak jasne teorijske orijentacije, pragmatizam i nepovezanost urbanih pojava s opštim društvenim fenomenima (O. Čaldarović, 1985).

„Formiranje kritičke tendencije“ se, prema Čaldaroviću, odvija kroz pokušaj primene marksističkih postavki pomoću kojih se analiziraju uzroci organizacije savremenih društava i obrazaca njihovog urbanog razvoja. Govoreći o novim tendencijama, on piše:

„…mogućnost drugačije utemeljene sociologije grada koja će ne samo ukazivati na međuzavisnost urbanih i globalnih društvenih fenomena, nego će i analizirati razloge te nužne logičnosti procesa proizvodnje određenih urbanih efekata pod određenim društvenim uvjetima.“

Razvojni put od empirijsko-analitički umerene discipline, preko „difuzno globalizujuće faze“, doveo je, prema Čaldaroviću, do pojave orijentacije koja direktno analizira posledične veze između urbane krize i društvenog sistema, kako na konceptualnom, tako i na praktičnom planu (O. Čaldarović, 1985).

B. POSEBAN DEO

VII. POJAM GRADA

a) Zagrebačka škola

Pojam grada u delima zagrebačkih urbanih sociologa ispunjen je različitim sadržajima. Dušica Seferagić se u određenju grada ograničava na moderan grad (nastao na industriji), kojeg karakteriše to da je on istovremeno proizvod (društvene podele rada i industrijske koncentracije) i proizvođač. Njegovu bit čine koncentracija i centralizacija stanovništva, proizvodnje i kulture, dok su veličina i gustina njegova deskriptivna obeležja (Seferagić, 1989: 22).

Najistaknutiji predstavnik ove škole, Ognjen Čaldarović, navodi:

„Gradovi se mogu posmatrati kao zbir više ili manje integrisanih zajednica okupljenih po različitim osnovama integrisanja (institucionalnim, etničkim, profesionalnim, kulturnim, političkim i sl.). Savremeni veliki gradovi današnjice centri su privrednog, kulturnog i političkog aparata.“

U njima je smeštena administracija koja upravlja regijama i širim područjima, ali su oni i središta kulturne, informacijske i zabavne potrošnje u kojima se okupljaju stanovnici različitih osobina koje ujedinjuje mesto rada ili stanovanja (Čaldarović,15 1987: 19–23).

Za Stipu Šuvara, grad je u pravilu veće i gusto naselje smešteno u kontinuirano socijalno organizovanom prostoru, s razvijenom podelom rada i izraženim socijalnim funkcijama, u kojem preovladava nepoljoprivredno stanovništvo (prema: Seferagić, 1989: 22). Rudi Supek dopunjuje ovu sliku humanističkim pristupom: „Grad nam treba da bi bio prostor objektivizirane društvene zajednice… On pretpostavlja stvaralački dijalog između prostora i građanina“ (Supek, 1987: 114).

b) Beogradska škola

Pozivajući se na akademika M. Macuru, definiciju grada među prvima daje Aleksandar Todorović, koji navodi:

„Gradsko naselje je društvena zajednica sa povezanim kompaktnim i gusto naseljenim prostorom, čiji je broj stanovnika relativno velik i razdeljen u društvene grupe koje se pretežno bave sekundarnim i tercijarnim delatnostima… Komunalne, društvene, kulturne i druge funkcije određene su strukturom i veličinom grada i razlikuju se po svojoj specifičnosti od seoskih.“ (Todorović, 1965: 82)

Govoreći o specifičnostima gradske sredine, Cvetko Kostić ističe da su u njoj ljudi povezani u odnose i kolektive zasnovane nužno i nezavisno od njihove volje, a potom i voljno, prema prirodnim i društvenim osobenostima, po čemu se to društvo razlikuje od onoga na selu (Kostić, 1982: 15).

Njegov naslednik na Katedri za sociologiju (1971–2014), Sreten Vujović,16 grad određuje kao:

„…mesto susreta potreba i aspiracija individua i grupa koje u njemu žive s jedne strane, i ustanova i funkcija koje te potrebe ispunjavaju s druge strane.“ (Vujović, 1990: 28)

Vujović naglašava da urbana sociologija pristupa gradu kao celini, odnosno globalnom obliku društvenog života koji obuhvata sve vidove delatnosti na određenom prostoru. Grad je ljudska zajednica i teritorijalni kolektivitet čiji članovi žive u odnosima međuzavisnosti posredstvom raznih institucija (Vujović, 1985: 6).

VIII. DEFINICIJE GRADA: DIMENZIJE I STRUKTURE

Na osnovu navedenih definicija domaćih autora, možemo zaključiti da se grad, kao društvena pojava koja se manifestuje u prostoru, može posmatrati kroz više dimenzija: prostornu (ekološku), demografsku, ekonomsku, društvenu (socijalnu) i kulturnu.

Prostornu dimenziju grada, pre svega njegov domet, ističe O. Čaldarović, navodeći da administracija smeštena u gradu ne upravlja samo užim područjem, već obuhvata regije i šire prostore (Čaldarović, 1987: 23). S. Vujović je precizniji u raščlanjavanju grada na specifične strukture:

 a) Ekološka: prirodna i tehnička sredina, gradske zone i četvrti.

 b) Demografska: prirodno i mehaničko kretanje, starosna, polna i druga obeležja stanovništva.

 c) Ekonomska i profesionalna: tipovi svojine, delatnosti i zanimanja.

 d) Politička: organizaciono-politički sistem.

 e) Društvena: slojevitost u užem smislu.

 f) Kulturni razvoj i standard: elementi koji oblikuju društvene i lične potrebe, a time i specifičan način života (Vujović, 1990: 62).

Analiza dimenzija kroz uporedni prikaz autora:

1. Demografska dimenzija: Postoje značajne razlike u poimanju ove dimenzije. Dok D. Seferagić vidi grad kao „proizvođača stanovništva“, S. Šuvar ističe da je grad „po pravilu veće gusto naselje“. A. 25

Todorović dopunjuje ovo određenjem da je broj stanovnika u gradskom naselju „relativno veliki“ (Todorović, 1965: 82).

2. Ekonomska dimenzija: D. Seferagić uočava da je moderni grad proizvod društvene podele rada i industrijske koncentracije. O. Čaldarović dodaje da su veliki centri istovremeno i središta kulturne, informacione i zabavne potrošnje. S. Šuvar naglašava razvijenu podelu rada i prevlast nepoljoprivrednog stanovništva, što A. Todorović operacionalizuje kroz dominaciju sekundarnih i tercijarnih delatnosti.

3. Kulturna dimenzija: Ova dimenzija je dominantna kod svih autora. Za D. Seferagić, grad proizvodi kulturu, dok O. Čaldarović kulturu vidi kao faktor integracije i aparat moći. S. Vujović u prvi plan stavlja kulturne potrebe pojedinaca koje grad treba da ispuni.

4. Socijalna (društvena) dimenzija: O. Čaldarović grad definiše kao skup integrisanih zajednica (etničkih, profesionalnih, političkih) u kojima su stanovnici različitih osobina ujedinjeni u susedstvo ili radni proces. S. Vujović vidi grad kao mesto susreta aspiracija individua i grupa. S. Šuvar naglašava kontinuiranu socijalnu organizovanost prostora, dok R. Supek ističe „stvaralački dijalog“ građanina i prostora.

U metodološkom smislu, S. Vujović zaključuje da se grad mora proučavati kroz odnos tri nivoa:

 Globalno društvo (makro-celina),

 Grad (mezo-celina),

 Pojedinac (mikro-celina). Dakle, grad je posrednik između društvenog totaliteta i čoveka (Vujović, 1988: 99–100).

Teorijski uticaji na definicije:

Definicije S. Vujovića oblikovane su pod uticajem Lefevra, Kastelsa i Čikaške škole (posebno Virta). Na O. Čaldarovića je, pored Čikaške škole, uticao Kastels, koji grad sužava na jedinicu kolektivne potrošnje i geografski lokus političko-administrativne strukture. D. Seferagić se primarno oslanja na Lefevrovo određenje grada kao proizvodne celokupnosti, dok su Definicije S. Šuvara i A. Todorovića utemeljene na izvornim marksističkim teorijama Marksa i Engelsa.

Na kraju ovog posebnog odeljka može se zaključiti da je tipologija, kao jedna od glavnih tehnika klasifikacije gradova, primenljiva prema različitim kriterijumima:

1. Vremensko-istorijski kontinuum: Iako uopšteno, na ovom kontinuumu jasno se uočavaju:

1. Rani gradovi (antički i feudalni);

2. Industrijski gradovi (kapitalistički i socijalistički, odnosno etatistički).

2. Kvantitativne tipologije: Pored vremenske dimenzije, u klasifikaciji gradova koriste se statistički parametri poput broja stanovnika, broja stanova i individualnih stambenih jedinica, broja automobila i slično.

3. Kvalitativno određenje: Postiže se uočavanjem dominantne funkcije ili skupa funkcija koje grad obavlja, kako prema svojim žiteljima, tako i prema spoljašnjem okruženju u prostoru. Na osnovu toga, gradovi mogu biti: trgovački, administrativni, religijski, turistički, vojni i zatvorski centri, kao i bolnički, banjski ili drugi specijalizovani centri.

IX. ODNOS GRAD – SELO

Na početku proučavanja ovog fenomena uočavamo različite stavove. Isprva su, pre svega marksistički orijentisani sociolozi naselja, smatrali da su selo i grad dva entiteta koja žive u večitom antagonizmu. Kasnije je, pod uticajem predstavnika Čikaške škole, došlo do realnijeg sagledavanja ovog odnosa. U osnovi tog novog pristupa nalazi se kontinuum koji povezuje selo i grad kao dva ekstrema u prostoru, između kojih se nalaze prelazne forme naselja kao što su prigradska naselja, varošice i varoši. Neki sociolozi u ovaj kontinuum, nadovezujući se na seoska naselja, uvrštavaju i vikend naselja.

Ali krenimo redom:„Grad i selo bili su od nastanka pa do danas, a još uvek su pretežno, dva različita oblika prostorne organizacije i ljudskog načina života (životnog stila) koji su bili suprotstavljeni polovi klasno strukturisanog društva.“

Izdvajajući društvenu dimenziju, S. Šuvar povlači granicu između srednjovekovnog sela i grada, smatrajući da oni označavaju dve kulture: jednu „elitnu“, koja je pripadala nosiocima vlasništva i vlasti, i drugu „narodnu“ (stvaralaca materijalnih dobara), koji su ujedno bili objekti vlasti (Šuvar, 1975: 119).

Istaknuti predstavnik zagrebačke škole, Rudi Supek17, daje vernu sliku srednjovekovnog grada i njegovog okruženja:

„Dugo vremena u feudalnom režimu izgledalo je kao da su grad i selo uspostavili posebnu ravnotežu, zatvorivši se svaki u svoj prostor – poseban, ograđen, ali međuzavisan. Grad se opasivao bedemima da bi se branio od puka i vanjskog neprijatelja, ali i od rivala i velmoža. Odnos grada prema selu bio je odnos odbrane i zaštite, koristi i iskorišćavanja, napet i antagonistički, ali komplementaran.“ (Supek, 1987: 23)

Idilična slika života na dvorcima počela je da se menja s usponom kapitalizma. Da bi merkantilistička privreda dosegla stupanj modernog kapitalizma, bilo je potrebno revolucionarno izmeniti odnose selo–grad. Uvođenjem fabričkog sistema započela je invazija gradova osiromašenim seljacima i „lumpenproletarijatom“, što je stvorilo rezervoar jeftine radne snage za prvobitnu akumulaciju kapitala. Šuvar smatra da tadašnji grad, koji je prvobitno bio mesto razmene i potrošnje, postaje primarno mesto proizvodnje. Industrijalizacija uspostavlja novi sistem socijalne cirkulacije, težeći ujednačavanju socijalnih organizacija i kulturnih sistema grada i sela.

Dugo prisutna dihotomija selo/grad, prema Supeku, rezultat je romantičarsko-nacionalnih tendencija koje su oštrile pitanje „dekadencije grada“ nasuprot „tradicionalnoj patrijarhalnoj kulturi“ (naročito kod nemačkih autora). Nasuprot tome, savremena teorija odnos urbanog i ruralnog posmatra kao kontinuum. Supek navodi primer američkih autora (S. A. Queen i D. B. Carpenter) koji zaključuju da postoji neprekidna postupnost između ova dva pola, a ne prosta dihotomija.

Pod ruralno-urbanim kontinuumom dr Cvetko Kostić podrazumeva prostor oko gradova u kojem se mešaju uticaji sela i grada. Vremenom se uspostavlja ravnoteža u kojoj se zapažaju odlike oba tipa naselja (Kostić, 1982: 110–111). Kostić uočava dva snažna procesa suprotnih smerova:

1. Urbanizacija sela: Okolna sela primaju oblike gradske kulture, naročito materijalne.

2. Ruralizacija (poseljačenje) grada: Velike mase seljaka naseljavaju gradove i daju im određenu fizionomiju.

Ruralizacija za Kostića ima duboku sociološku primesu jer ukazuje na mešanje i zamenjivanje različitih društvenih i kulturnih obrazaca (Kostić, 1982: 111). Svestan prevaziđenosti dihotomije selo–grad, dr Sreten Vujović prednost daje diskontinuiranoj raznovrsnosti prostornih formi: selo, palanka, srednji grad, regionalni glavni grad, velika aglomeracija, metropola i megalopolis (Vujović, 1990: 27).

a. Ruralizacija sela i grada

Za O. Čaldarovića, problem ruralizacije ne obuhvata samo porast doseljeničkog stanovništva u gradovima, već i mnoge posledice koje prate nagli „porast gradova“. On smatra da sa prodiranjem seoskih navika i životnih stilova dolazi do specifične ruralizacije grada, erozije autentične gradske kulture i pojave neprikladnih oblika seoske kulture transponovanih u drugačiji socio-kulturni kontekst.

„Osnovni indikatori takvih pojava mogu se naći u području tzv. ‘masovne kulture’, kao što je novokomponovana narodna muzika i različite kič situacije nekulturnog ponašanja.“

Bitno je naglasiti da se ruralizacija na ruralno-urbanom kontinuumu ne odvija samo prema gradu, već se reflektuje i na selo. Čaldarović objašnjava i sam proces ruralizacije sela: usled emigracije najvitalnijeg stanovništva (mladih, obrazovanih, muškaraca), u selima ostaju oni koji ne mogu efikasno organizovati obrađivanje zemlje. Umnožavanje elemenata koji ionako tešku ruralnu situaciju čine još „ruralnijom“ nazivamo ruralizacijom sela (Čaldarović, 1987: 17).

Kao način prevazilaženja ovih negativnosti, S. Šuvar ističe proces rurbanizacije – spajanje i prožimanje grada i sela. Materijalnu osnovu rurbanizacije čine:

1. Ubrzanje i povećanje gustine komunikacija;

2. Promene u odnosima razmene i institucionalizacija seoskog života;

3. Profesionalna heterogenizacija i brza deagrarizacija;

4. Približavanje demografskih obeležja sela gradskim standardima (Šuvar, 1975).

b. Konfliktnost odnosa selo–grad

Iako je dihotomija ustupila mesto kontinuumu, konfliktnost je i dalje prisutna. Šuvar navodi ključne osnove tih konflikata:

 Stihijska organizacija: Napetost ostaje čak i kada industrijski način proizvodnje ovlada selom.

 Raskorak urbanizacije i deagrarizacije: U uslovima prvobitne socijalističke akumulacije, ovaj raskorak je održavao snažne konflikte.

 Kriza ciljeva razvoja: Do danas nije prevaziđen ideal da se što više ljudi iseli sa sela i pobegne od poljoprivrede.

 „Skorojevićki“ odnos grada: Grad često pokušava da sakrije svoje seoske tragove, iako je većina stanovnika rođena na selu.

 Prividni progres: Čežnja za brzim napretkom gura selo u svojevrsni „rezervat“.

 Prostorna ekspanzija: Gradovi se stihijski šire u seoske atare radi stambene i industrijske izgradnje (Šuvar, 1975: 138–140).

c. Deagrarizacija i migracije

M. Živković smatra da je proces deagrarizacije „druga strana procesa urbanizacije“, odnosno transformacija poljoprivrednog u nepoljoprivredno stanovništvo. On ističe da nije svaka deagrarizacija istovremeno i napuštanje sela. Najmanje je razvijen onaj oblik gde stanovništvo deagrarizuje svoja zanimanja, ali ostaje da živi na selu (npr. dnevni migranti), što bi društvu bilo najkorisnije jer smanjuje pritisak na gradove (Živković, 1975: 15).

Suštinu procesa migracija čine „pull“ i „push“ faktori (činioci privlačenja i odbijanja). Dr Ruža Petrović18 i M. Blagojević (1989) navode da su to:

1. Ekonomski činioci;

2. Socijalno-kulturni faktori (obrazovanje, zdravstvo);

3. Informacione i saobraćajne komunikacije.

Dosadašnja istraživanja pokazuju da je uticaj odbijajućih činilaca iz mesta porekla (sela) bio jači od privlačnih činilaca iz mesta odredišta. Na seljaštvo se dugo gledalo kao na „otpisanu klasu“, a danas smo svedoci „sumraka seljaštva“ (Vujović, 1990: 31). Ipak, aktuelna društveno-ekonomska kriza utiče na tendenciju oživljavanja sela, jer gradsko stanovništvo u njemu ponovo nalazi primarni izvor životnih namirnica.

X. GRAD KAO PROJEKCIJA DRUŠTVENE STRUKTURE U PROSTORU

„Prostorne nejednakosti, zapravo socijalne razlike koje postoje u našem društvu, imaju i svoj prostorni izraz. Najčešći izraz tih nejednakosti su tzv. socijalna diferencijacija i socijalna segregacija u gradovima“ (O. Čaldarović, 1987: 38).

Prema M. Živkoviću, segregacija kao stanje odvojenosti ili izdvojenosti od celine stara je koliko i ljudska vrsta. On razlikuje dva osnovna oblika:

1. Prirodna segregacija: Rezultat biološke evolucije i klimatskih faktora.

2. Socijalna segregacija: Znatno mlađa pojava koja ima tri oblika:

a) ekološka naseljska segregacija (selo–grad),

b) rasna segregacija,

c) klasna segregacija (M. Živković, 1975: 44).

S. Vujović ističe da je grad socijalno heterogeniji od sela, pa se diferencijacija u njemu jače ispoljava. Ona ne znači samo postojanje različitih društvenih položaja (moć, bogatstvo, ugled), već sadrži i kulturne razlike (stil života, podkulture). Segregacija, s druge strane, označava procese koji vode teritorijalizaciji tih razlika, stvarajući geta ili rezervisane delove grada (Vujović, 1990: 47).

S. Šuvar zaključuje da grad klasnog društva već u svojoj prostornoj strukturi pokazuje svoju prirodu: slojevi su izolovani, a ljudi se mešaju samo u „uličnim gomilama“, fabrikama i kancelarijama gde se vrši eksploatacija rada (Šuvar, 1975: 155).

10.1. Uzroci socijalne segregacije

R. Supek19 pominje višestruke i često kombinovane uzroke: etničke, vojne, religijske, klasne i socijalne. On postavlja provokativno pitanje: „Nije li grad upravo nastao usled društvene konfrontacije i segregacije, tj. nije li on više izraz nego posledica socijalnih sukoba?“ (Supek, 1987: 28).

Dok je u predkapitalističko doba segregacija bila zakonski normirana (privilegije), u kapitalizmu odlučujuću ulogu dobijaju zemljišna i stambena renta te tržišni mehanizmi. Faktori koji utiču na vrednost zemljišta su:

1. Društvena sredina (prisustvo elita i institucija),

2. Fizička sredina (mir, zdravlje, lepota kraja),

3. Pristupačnost (saobraćajna mreža).

O. Čaldarović kao uzročnika navodi i urbano planiranje. On smatra da je planiranje slika klasnog društva, prilagođena potrebama srednje klase. Pod krinkom „neutralne stručnosti“, planiranje zapravo perpetuira socijalne nejednakosti u prostoru (Čaldarović, 1987).

10.2. Stambeno pitanje kao generator nejednakosti

S. Vujović i O. Čaldarović se slažu da je stambena politika ključni element kvaliteta života, ali i izvor duboke krize. Čaldarović ističe da se u uslovima ekonomske krize stambeno pitanje često rešava u sferi „neinstitucionalnog i polulegalnog“, što mu daje anomijski karakter.

On navodi pet načina rešavanja stambenog pitanja:

1. Izgradnja porodične kuće,

2. Kupovina stana,

3. Sticanje stambenog prava u društvenom vlasništvu (forsirano u socijalizmu),

4. Iznajmljivanje od privatnika,

5. Nasilno useljavanje.

Vujović podseća da u našem sistemu nije postojala dosledna stambena politika, već se problem rešavao „od slučaja do slučaja“. Najlošije su prolazili najniži slojevi (radnici i službenici nižih kvalifikacija), koji su najteže dolazili do stanova, i to obično onih najnižeg standarda. Ukoliko ekonomske zakonitosti (renta, cene materijala) deluju bez socijalne kontrole, one neminovno produbljuju socijalnu segregaciju u gradskom prostoru.

S. Vujović se slaže sa ovom konstatacijom i dodaje da je izgradnja novih stambenih naselja preovlađujući oblik stambene izgradnje u društvenom sektoru, naročito u velikim gradovima. Polazeći od „sistemskih“ propusta, on navodi da kod nas ne postoji precizno definisana stambena politika na bilo kom nivou – od federacije do komune – već se problemi rešavaju od slučaja do slučaja, putem pravilnika radnih organizacija ili ličnog snalaženja građana. Najniži slojevi u društvenoj stratifikaciji (radnici i službenici nižih kvalifikacija) najteže dolaze do stana, a po pravilu dobijaju stanove najnižeg standarda. Vujović primećuje:

„Ukoliko ekonomske zakonitosti (gradska renta, cene građevinskog materijala, cene stanova, ekonomska stanarina itd.) deluju bez dovoljne socijalne kontrole, one sigurno obezbeđuju socijalnu diferencijaciju, odnosno socijalnu segregaciju u prostoru.“ (Vujović, 1990: 51)

Pomenuti niži slojevi su zapravo i nosioci socijalne segregacije u našim gradovima. Segregacija koja je nekada postojala na etničkoj i religijskoj osnovi danas ustupa mesto onoj koja proističe iz društvene i ekonomske nejednakosti. Ona svoj prostorni izraz najčešće nalazi u bespravnoj individualnoj izgradnji na rubovima gradova (npr. naselje Kaluđerica u Beogradu).

Govoreći o individualnoj izgradnji, O. Čaldarović je deli na organizovanu i neorganizovanu. Ovu potonju naziva bespravnom, nelegalnom ili „divljom“, a zajednički im je cilj podizanje objekta bez dokumentacije na zemljištu koje urbanistički planovi često namenjuju drugoj svrsi (Čaldarović, 1989: 94).

10.3. Modaliteti segregacije: Organizovana i spontana

S. Vujović smatra da se segregacija u savremenim gradovima odvija na dva načina:

 a) Organizovana segregacija: Planska izgradnja stanova za visoke činovnike (gde adresa otkriva visinu prihoda), elitne stručnjake ili namenska radnička naselja nižeg standarda. Privatni preduzimači grade za srednju klasu, dok se javni/opštinski stanovi namenjuju siromašnima preseljenim iz neuslovnih naselja.

 b) Spontana segregacija: Predstavljena je „divljim“ naseljima nastalim usled neusaglašenosti industrijalizacije i urbanizacije. Deagrarizacija i beg sa sela su brži od tempa stambene izgradnje i razvoja tržišta rada (Vujović, 1990: 49–50).

10.4. Dilema: Homogenost ili heterogenost?

Urbanistička dilema o opredeljenju za heterogeno (mešovito) ili homogeno (jednobrazno) naselje takođe je predmet interesovanja naših sociologa:

 O. Čaldarović smatra da je stupanj segregacije viši tamo gde postoji „neslučajna homogenizacija“, odnosno gde jedan deo grada karakteriše isključivo jedna struktura stanovništva. On zaključuje da je veća heterogenost u prostoru povoljnija situacija (Čaldarović, 1989: 62).

 S. Vujović ističe da, iako je većina stručnjaka protiv segregacije, puko stvaranje socijalno heterogenih naselja ne garantuje automatsku integraciju (susedstvo). Različite grupe mogu nastaviti da deluju izolovano. Ipak, heterogena naselja su „škola društvenog života“, naročito za decu koja se tako navikavaju na toleranciju i različitost.

 D. Seferagić zauzima srednji stav. Polazi od hipoteze da previše homogena naselja proizvode isključive obrasce ponašanja, dok previše heterogena mogu sprečiti dublju komunikaciju zbog onoga što Kastels naziva „konfliktnom kohabitacijom“ različitih stilova života (Seferagić, 1989: 54).

10.5. Segregacija i nakon smrti

Da segregacija nije prisutna samo među živima, već i u „gradovima mrtvih“, primećuje M. Živković. On smatra da duboko usađeni segregacionistički nagon prenosi klasnu i stratumsku podeljenost na groblja. 34

„Sve što je bilo segregirano za života, segregira se i posle smrti. Postoje mauzoleji, posebne parcele, ‘aleje velikana’ i ‘aleje zaslužnih’. Velikim stanovima za života odgovaraju velike grobnice.“ (Živković, 1975: 247)

C. ZAKLJUČAK

Na osnovu analize teorijskih sadržaja i istorijskog razvoja jugoslovenske urbane sociologije (JURS), možemo izvesti nekoliko ključnih zaključaka:

1. Kontinuitet i kriza: Disciplina je prošla put od snažne institucionalizacije šezdesetih godina, preko faze stagnacije i revitalizacije, do specifične faze krize devedesetih uzrokovane raspadom zajedničkog jugoslovenskog prostora. Uprkos izolacionizmu, JURS je ostavila dubok trag u razumevanju transformacije našeg društva.

2. Teorijski pluralizam: Iako je marksistički pristup bio polazna osnova (Šuvar, Živković), generacija osamdesetih (Vujović, Čaldarović, Seferagić) uspešno je integrisala tekovine Čikaške škole i neomarksizma (Lefevr, Kastels), čime je disciplina dobila na analitičkoj dubini.

3. Dinamika prostor–društvo: Odnos sela i grada više se ne može posmatrati kroz prostu dihotomiju, već kroz ruralno-urbani kontinuum. Procesi poput ruralizacije gradova i deagrarizacije sela ukazuju na neujednačenost industrijalizacije koja je trajno izmenila socijalnu fizionomiju naših naselja.

4. Prostorna projekcija nejednakosti: Grad se pokazao kao ogledalo društvene strukture. Socijalna segregacija, nekada utemeljena na tradiciji, u savremenim uslovima postaje proizvod ekonomske moći, zemljišne rente i stambene politike. Fenomeni poput „divljih naselja“ i elitnih zona jasno markiraju klasne i statusne granice, koje se, kako Živković primećuje, zadržavaju čak i nakon smrti.

Ovaj rad predstavlja sumiranje jedne bogate naučne epohe i služi kao osnova za dalje proučavanje urbanih fenomena u novim, post-jugoslovenskim društvenim okolnostima.

Prvi deo diplomskog preradjenog rada je uradjen uz pomoc skedećih alata: kompijuterskog progamu Word koji mi je najviše pomogao dodavanju fusnota. Veštačka inteligencija je ispravlljala slovne greške, koje su mi uvek bile problem. Ne samo meni. . Takođe u tekst je sada lako ubaciti fotografiju, što je nekad bila misaona imenica. Tekst se može iz Worda konvertovati u PDF kako bi se sačuvao od nečijih intervencija. Takođ, što je nekada bio veliki problem, je prekucavanje gotovog rada. Za tu priliku su angažovani profesionlni daktilografi, koji su finalizaciju diplomskog rada uspešno spovodili. Na kraju bi se rad koričio a slova na naslovnoj strani sz štampana u pozlačenim bojama, što je čitavom radu davalo ozbiljnost, Sada je dovoljno odštampati svoj rad jednim klikom ako imate svoj štapač ili ga prebaciti na fleš I to uraditi u najbližoj fotokopirnici. Tako da sam nakon četrdeset godina sa prekucavanjem svog rada upotrebio nove reči I izraze, koji su tada bili nepoznati:preuslovljavljanje, tekst u Word-u ili PDF-u, klik, presonalini štampač, fleš, kompijuterski program sa kojim se fotografije ubaciju u tekst( rad) , Eksel za tabele, fusnote- biografije sa relevantnih sajtova.

Korišćene skraćenice: JUS ( Jugoslovensko udruženje sociologa) ; JURS ( Jugoslovenski urbani sociolozi, imanentna ovom radu) ; JUGINUS (JUGOSLOVENSKI INSTITUT ZA URBANIZAM I STANOVANJE) ; SK SKJ ( Savez komunista Jugoslavije); SSO ( Socijalistički savez omladine) ; SDH ( Sociološko društvo Hrvatske); SDS (Srpsko društvo sociologa ); SNDS ( Sociološko naučno društvo sociologa) ; ISIF ( Institut socioloških istraživanja Filozogskog fakulteta BU.

Željko Lj. Krstić

Valjevo, 2026.

Fusnote

1 Vojin Milić (Pivnica, Hrvatska 1922- Beograd 1996), učesnik NOR-a, u JNA do 1954.[1] Diplomirao filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu (1951), doktorirao na Pravno fakultetu u Beogradu (1958). Zajedno sa Rudi Supekom, Mihajlom Đurićem, Veljkom Koraćem i poljskim sociologom Janom Šćepanskim sačinio 1959. Program studija sociologije na Filozofskom fakultetu u Beogradu, gde je predavao Metodologiju socioloških istraživanja i Sociologiju saznanja (1962-1985). Dobitnik Oktobarske nagrade Beograda 1965. Držao je tečaj na Filozofskom fakultetu u Beču 1972-1973. i predavanja u SR Nemačkoj, Francuskoj i Poljskoj. Bio je predsednik sociološkog društva (1959-60; tadašnji naziv : Sekcija JUS za NR Srbiju), sekretar Istraživačkog komiteta za sociologiju saznanja Međunarodnog sociološkog udruženja (1966-70) i član njegovog izvršnog odbora (1984-86). Objavljivao članke i studije u raznim inostranim časopisima. Glavni urednik Sociologije (1968-1970). https://sr.wikipedia.org/sr-el

2 Marija Bogdanović je rođena 7. juna 1940. godine. Osnovnu školu i gimnaziju završila je u Beogradu (1947 — 1959). Studije sociologije na Filozofskom fakultetu završava 1963. godine, sa prosečnom ocenom 9,93, dok postdiplomske studije završava sa prosečnom ocenom 9,80. Magistrirala je na temu „Teorijski i metodološki problemi u istraživanjima javnog mnjenja“ (1971), a doktorirala je sa temom „Kvantitativni pristup u sociologiji“ (1978). Bila je stipendista čuvene Fulbrajtove fondacije, a predavala je i na Univerzitetu Džordž Vašington, Univerzitetu u Vašingtonu itd.Od 1996. do 2002. godine učestvovala je u naučnom projektu Univerzitet i mediji, a u okviru ovog projekta napisala je radove „Univerzitet u vrtlogu globalnih događanja (1996 — 1998)“, „Kako je nestao i poslednji trag autonomije Univerziteta“ i „Univerzitet u demokratskim procesima 2000-2002“.Izabrana je, zajedno sa Miroljubom Labusom, tada potpredsednikom Savezne vlade, i Nebojšom Čovićem, tada potpredsednikom Vlade Srbije, za „Najevropljanina za 2001“, nagradu koja se dodeljuje ličnostima koje u svojoj profesiji doprinose približavanju Evropi.Marija Bogdanović je redovni profesor Filozofskog fakulteta u Beogradu za predmet „Metodologija socioloških istraživanja“. Bila je dekan Filozofskog fakulteta i ovu funkciju dobrovoljno napustila 1998. godine. Bila je dva dvogodišnja mandata rektor Beogradskog univerziteta od 2000. do 2004. godine. Ona je prva žena rektor Beogradskog univerziteta. https://sr.wikipedia.org/sr-

3 Početkom 21 v. dolazi do podele sociološkog esnafa u Beogradu odnosno Srbiji na dva udruženja ; ‘’Sociološkog naučnog društva Srbije’’, koji se okupilo oko časopisa ’’ Sociologija’’ , štampanog u latinici. I drugog –‘’Srpskog sociološkog društva’’ okupljenog oko ‘’Sociološkog pregleda.’’ koji se štampa u ćirilici. Glavni razlog ove podele sociologa u Srbiji je razlika u tumačenju početka razvoja sociološke misli u Srbiji. ’Ekipa’ oko dr. Slobodana Antonića smatra da je osnivač sociologije u Srbiji Mirko Kosić (1892-1956) koji je se bavio sociologijom izmedju Dva svetska rata. Ovi drugi smatraju da se početak pravog proučavanja u Srbiji vezuje za Vojina Milića koji je osnivač katerde za sociologiju pri Filozofskom fakultetu u Beogradu 1962 god. U Zagrebu je sociologija počela da se predaje pet godina kasnije 1967 g. na čelu odjela je bio dr. Stipe Šuvar, koji je kasnije postao političar.

4 Cvetko Kostić (Župa Nikšićka, 1912-Beograd 1985),. Diplomirao je na Pravnom fakultetu u Beogradu. Radio je u Etnografskom institutu SANU, gde je i doktorirao (1953) sa temom Seljaci-industrijski radnici. ugled. Smatran je nastavljačem Sretena Vukosavljevića. Povezivao je ono najvrednije iz predratne srpske sociologije – dobro poznavanje francuske i nemačke sociološke škole – sa modernim tehnikama istraživanja. Sledeće njegovo istraživanje o seljacima-radnicima obavljeno je u Boru (1962) i takođe je ocenjeno kao izvanredno. Bio je prvi srpski i jugoslovenski sociolog koji je dobio priliku da istražuje promene u seoskim zajednicama u inostranstvu (Alžir, 1965). Napisao je i prvi udžbenik sociologije sela u Srbiji/Jugoslaviji (1969). Predavao Sociologiju naselja na odeljenju za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu (1961-1978).

5 Miroslav Živković (Ajači, Кorzika, Francuska 1916-Beograd, 2000), diplomirao na Vojnoj akademiji u Beograd (1936), kao aktivni oficir zarobljen od strane Nemaca (1941) i odveden u logor (do 1945), nakon oslobođenja ponovo u aktivnoj oficirskoj službi, do 1950, kada je interniran na Goli otok. Po puštanju iz logora, zapošljava se u Filmskim novostima (1953) i upisuje socioligiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu (1959), sa prvom generacijom studenata, gde među prvima i diplomira (1963). Magistrirao na Ekonomskom fakultetu (1969), a doktorirao na Pravnom fakultetu u Beogradu: Osnovne karakteristike gradske stare populacije relevantne za dalji razvoj socijalne politike (1972). Radio u Saveznom statističkom zavodu (1963-1965) i u Jugoslovenskom institutu za urbanizam i stanovanje (1965-1972). Na Filozofskom fakultetu biran za vanrednog profesora za predmet Urbana sociologija. https://ssd.org.rs/miroslav-zivkovic-1916-2000/

6Stipe Šuvar je bio hrvatski i jugoslavenski sociolog, profesor i političar.( 1936. – 2004.) u Zagrebu. Diplomirao je 1960. godine na Pravnom fakultetu u Zagrebu i na njemu 1965. godine stekao doktorat znanosti (iz oblasti sociologije).Od 1967. godine docent je na Odsjeku za sociologiju Filozofskog fakulteta u Zagrebu. Za izvanrednog profesora izabran je 1974. godine, a za redovitog 1982. godine. Predavao je Sociologiju jugoslavenskog društva do 1990. Kada je ukinut taj kolegij), Sociologiju naselja (ruralnu i urbanu sociologiju), Sociologiju obrazovanja, Sociologiju prava i Demografiju.Provodio je brojna empirijska istraživanja i vodio istraživačke timove (npr. velika anketa seoske omladine 1962/1963, anketa seoskog stanovništva 1967, sociološka istraživanja u svrhu izrade urbanističkog plana Zagreba i generalnog urbanističkog plana zagrebačke regije 1968-1974. godine, te sociološka istraživanja u svrhu izgradnje novih dijelova Novog Sada i Osijeka, ispitivanje kulturnih potreba radnika u Zagrebu 1984-1987). U domaćoj i stranoj periodici izašle su mu brojne rasprave, članci i recenzije. Memoarskim zapisima već je odredio naslov: “Za sve su mi krivi Hrvati i Srbi’. https://sh.wikipedia.org/wiki/Stipe -Šuvar

7 Zdenka Milivojević je ustvari bila sekretar časopisa “ Sociologija” kojoj su profesori sa Odeljenja za sociologiju donosili svoje naučne radove. Ona ih je prihvatala sa velikim osmehom, kojeg kasnije nigde nisam video. Mi kao studenti sociologije smo se okupljali u toj ovećoj prostoriji u kojoj je dominirao veliki radni sto za kojim je sedela Zdenka. Sada je tu Institut za sociološka istraživanja . Naše neformalno druženje se krunisalo delegacijom koja je predvođena dr. Marijom Bogdanović 1990 g. učestvovalo na proslavi tridesetogodišnjeg postojanja sociologije u Hrvatskoj. Pored profesorke Marije u Zagreb su vozom išli i stariji sociolozi van grupe: dr. Sjepan Gredelj I Nena Skopljanac. Dok studentski deo delegacije su činili : Dejan Jovanović, Radule Perović, Goran Kazić, Dragan Ilić “Tito”i Željko Krstić. Od profesora van naše neformalne delegacije u Zagrebu su bili dr. Esad Ćimić i Brka iz Niša. Vremenom Zdenka je zajedno sa dr. Stjepanom Grdeljom je osnovala agenciju za istraživanje javnog mnenja L’ argument, koji je sprovodio sondažu javnog mnenja pred prve višetranačke izbore u Srbiji 1990 god.

Istraživanje je sprovedeno u Beogradu I nekim gradovima u Srbiji, u kojem je veliki broj studenata sociologije učestvovao besplatno. Po uzoru na L’ argument nastao je BIROD-I na čijem čelu je sociolog, Zoran Gavrilović, poreklom iz Valjeva. Njegov najbliži saradnik je Radule Perović koji je radio Argumentu, I stekao velika istraživačka iskustva. Ipak, čini se da je SeCkods njamoćnija organizacija sociologa koja se bavi velikim projektima u vezi sa EU kao I UN. Iza nje stoje zvučna sociološka imena sa odeljenja za sociologiju Filozofskog fakuleta BU. ( dr. Marija Babović, dr. Mina Petrović, dr. Slobodan Cvejić ) https://secons.net/en/secons-team/

8 Rođen je u Skoplju 1953. Diplomirao je (1978), magistrirao (1985) i doktorirao (1993) sociologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Radio je u Institutu za filozofiju i društvenu teoriju od 1982. do 2012. Za naučnog savetnika izabran 2002. Direktora Instituta za filozofiju i društvenu teoriju je bio od 2004. do 2010. Bio je glavni urednik časopisa Filozofija i društvo (2003-2010), zamenik glavnog urednika Sociološkog pregleda (1984–1986, 1992–1994), i glavni urednik (1987-1988). Bavio se i istraživanjem javnog mnenja u agenciji „Argument“. Bio je član Saveta za borbu protiv korupcije. U raznovrsnoj profesionalnoj karijeri treba izdvojiti stručnost u oblasti analize medija i sociologije politike, kao i u istražvanjima javnog mnjenja, političke kulture, promenama u vrednosnom sistemu, položajem i ulogom sindikata. Preminuo je u Beogradu 30. maja 2012.

Stjepan Gredelj

9 Vojislav Đurić rođen je 17. aprila 1940. u Beogradu, u porodici prosvetnih radnika. Učiteljsku školu završio je u Požarevcu, školske 1958/59. Posle završene učiteljske škole redovno se upisuje na Filozofski fakultet u Beogradu, grupu za sociologiju, gde je diplomirao februara 1964. Po izlasku iz JNA, aprila 1965, zaposlio se u Zavodu za urbanizam i komunalno-stambene poslove SAP Vojvodine u Novom Sadu, u svojstvu stručnog saradnika za sociologiju. Tu je radio sve do juna 1971, kada je zasnovao radni odnos sa Centrom za političke studije i društveno-političko obrazovanje — Novi Sad. Doktorsku disertaciju Sociološki aspekti difuzije inovacija u seoskim sredinama, koju je uspešno odbranio 6. decembra 1973. na Filozofskom fakultetu Sveučilišta u Zagrebu. Krajem septembra 1974. biran je u zvanje docenta iz predmeta Osnovi nauke o društvu . U školskoj godini 1976/77. očekivao se njegov izbor za vanrednog profesora — referati su bili ranije napisani. Vojislav Đurić učestvovao je (kao koautor) u pisanju i objavljivanju pet knjiga, publikovao je oko 40 članaka, preko 36 prikaza, osvrta i recenzija, imao je 12 referata i koreferata, dva prevoda. Krajem 1975. u biblioteci Znanje izdavačke kuće Gradina iz Niša objavljena mu je knjiga Inovacije u društvu. Iz ovog bogatog opusa pokojnog kolege Đurića, može se zaključiti da se bavio sociološkom problematikom urbanizacije. https://hrcak.srce.hr/file/230284

10 Aleksandar Todorović (Tamnič, kod Negotina, 22. maj 1921-Beograd, 9. juna 2004), diplomirao filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu (1956). Doktorirao sociologiju na Univerzitetu u Ljubljani (1965). Radio u Institutu za sociologiju (docnije Institut za kriminološka i sociološka istraživanja) od njegovog osnivanja (1961), do 1977, kada je postao redovni profesor Prirodno-matematičkog fakulteta u Beogradu. Od osnivanja Filozofskog fakulteta u Nišu (1971) predaje i na Grupi za sociologiju.. Proveo je godinu dana u Parizu na specijalizaciji sociologije, učestvovao na međunarodnim skupovima (u Beču, Budimpešti, Varšavi, Varni i Dubrovniku). Zastupljen je u Internationales soziologien Lexikon, Band 2, Stutgart 1984Кnjige: Кnjige: Uvod u sociologiju grada (1965), Sociologija masovnih komunikacija (1974), Sociologija (1976), Metodologija istraživanja slobodnog vremena (1978), Neki problemi sociologije saznanja (1979), Teorije i metode sociologije kulture (1981), Sociologija turizma (1982), Sociologija slobodnog vremena (1984), Teorije o masovnim komunikacijama (1996), Estetika i narodna umetnost (1996) i Estetski i moralni kvaliteti sportskih zvezda (1996). Aleksandar Todorović se bavio I maloletničkom delinkvencijom. 1971 g. je objavio svoj rad: Masovna kultura I maloletničko prestupništvo, Maloletničko prestupništvo u ruralnim I urbanism sredinama, Prestupništvo maloletnika u industrijskim naseljima, Prestupništvo maloletnika u Beogradu I ‘’Masovna kultura I maloletničko prestupništvo.’’ https://ssd.org.rs/aleksandar-todorovic-1921-2004/

11 ’Kvalitativni pristup imam dugu I bogatu istoriju u druđtvenim naukama. Čikaška škola je tokom dvadesetih I tridesetih godina XX veka ukazivala na značaj proučavanja života društvenih grupa. …kvalitativna istraživanja opisuju pojave rečima ne brojevima…najčešće tehnike za prikupljanje podataka u kvalitativnim istraživanjima su metod slučaja, biografski metod, dubinski interviju, posmatranje, analiza ličnih I arhivskih dokumenata…kao najbitniji nedostatak K.M. navodi se subjektivnost istraživača, unošenje njegovih mišljenja I ličnih utisaka, opterećenost sopstvenim vrednosnim stanovništima.’’ ( S. Djurić; 2007;316-317) S druge strane dr. Marija Bogdanović zagovornik kvantitativnog metoda u domaćim sociološkim istraživanjima, navodi da je Kolumbijski univerzitet potisnuo do tada vodeći Čikački unuverzitet ( 1914-1934.) I postao vodeći centar za razvijanje kvantitativnog pristupa u sociologiji’’ ( M. Bogdanović; 2007; 317) . Imajući u vidu ova dva metoda koja su I dalje prisutna u našoj domaćoj sociologiji, onda I ne čudi što je sociolog grada dr. Stipe Šuvar, bio svojevremeno reformator srednjoškolskog obrazovanja, 80 – tih godina prošlog veka. On je u prve dve godine tzv. zajedničke osnove primenio podelu na zajedničke osnove u prvom razredu I blago usmerenje u drugom razredu na prirodne I društvne smerove. Prirodni smerovi bi odgovarali kvantitativnom metodu u društveni kvalitativnom metodu..

12 Čikaška sociološka škola predstavlja, po mnogo čemu, jedinstven događaj u istorijskom razvoju celokupne sociologije. Uprkos prvobitno postavljenom pitanju da li se uopšte može govoriti o školi, konačni odgovor je potvrdan. Postojala je Čikaška sociološka škola. Postojalo je jedno jezgro koje su sačinjavali ljudi sa novim idejama; postojala je jedna intelektualna matrica; postojale su generacije mlađih sociologa na koje su sistematski prenošena znanja i iskustva, sa mladalačkom slobodom da se postojeće unapređuje i menja (Ohm 1988); postojao je institucionalni i organizacioni okvir – The Department – Odsek za sociologiju na Čikaškom univerzitetu (od 1892. godine); postojale su prateće, ali strateški važne čikaške institucije bez kojih Škola, ali i disciplina, ne bi ostvarile svoj nacionalni i globalni uticaj – Američko sociološko društvo (American Sociological Society), osnovano 1904. godine, kasnije, od 1959, preimenovano u Američka sociološka asocijacija (American Sociological Association); jedan časopis, Američki žurnal za sociologiju 1895. godine1 (The American Journal for Sociology), izdavačka kuća (Chicago University Press), istraživačke laboratorije sa tada prestižnom tehničkom opremom (Bulmer 1984: 196); Sociološki klub (Sociology Club) i Udruženje za društvena istraživanja (Society for Social Research), letnji seminari za bivše studente (Turner 1988: 330–331), i, svakako – ne mali novac od 35 miliona dolara (za samo dvadeset godina), kao neophodna podrška velikih fondacija, pre svega Rokfelerove, a kasnije i Karnegijeve, za razvoj društvenih nauka u Sjedinjenim Državama – „bez koje se sociologija ne bi učvrstila u američkom društvu“ (Kozer 2012: 17) https://fenomeni.me/dusan-marinkovic-cikaska-skola-sociologije-mediterran-publishing

13 Odeljenje za sociologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, na redovnoj sednici održanoj 11.12.2014, donelo je odluku da Srpskom sociološkom društvu predloži prof. dr Sretena Vujovića za dodelu nagrade za životno delo „Radomir Lukić“ u 2015. godini. Prof. Vujović je pune 43 godine (u periodu 1971-2014) radio kao nastavnik na Odeljenju za sociologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Celokupna radna istorija i bibliografija prof. Vujovića svedoče o njegovom dugogodišnjem temeljnom i istrajnom bavljenju društvenim fenomenima iz prespektive sociologija grada, sociologije prostora i sociologije sela, čime je prof. Vujović omogućio dalje utemeljenje i razvoj ove grupacije posebnih sociologija na Filozofskom fakultetu u Beogradu, u najboljoj tradiciji klasika naše sociologije, prof. Cvetka Kostića. Širinom svog sociološkog obrazovanja, i u teorijskom i u metodološkom pogledu, kao i opštom erudicijom, prof. Vujović dao je veliki doprinos, s jedne strane, afirmaciji i uvažavanju urbane i prostorne sociologije u okvirima sociologije razvijane na područjima bivše SFRJ, i, s druge strane, vidljivosti i ugledu sociologije uopšte, a posebno urbane sociologije u srodnim naučnim disciplinama. Bio je urednik časopisa Sociološki pregled i član redakcija časopisa Sociologija, Sociološki pregled, Kultura i Espaces et societes. Dobijao je dva puta priznanja od Ministarstva nauke Republike Srbije za uspešna empirijska sociološka istraživanja. Ministarstvo za prostorno uređenje Vlade Savezne Republike Jugoslavije izdalo mu je sertifikat kao ekspertu za stanovanje i urbanizam. U 2014. godini dobirnik je nagrade Vitez poziva, koju dodeljuje NVO Liga eksperata. https://phaidrabg.bg.ac.rs/open/o:9190

14 Ognjen Čaldarović ( Sarajevo 1947- Zagreb 2022) bio je povučeniji i distanciraniji od oca Mladena ( koji je bio osnivač sociologije u Sarajevu koji je najteže dane proživio kada ga je Tito u jednom svom članku u Proleteru proglasio trockistom..1968 god . stao je uz svoje studnete), veoma drag i prisan čovjek, s onom vrstom inherentne skromnosti, koja pomalo služi i kao obrambeni štit prema svemu nasrtljivom ili u se i u svoju veličinu zagledanom, Ognjen Čaldarović u znanosti će, u sociologiji, ostaviti bitno dubljeg traga nego njegov otac. Ali obojica su minuli svijetom kao da su za života bili nevidljivi, ili kao da je zajednica u kojoj su bili istaknuti, veoma koristi i višestruko nadareni pojedinci, od njih u času njihove smrti, ili još prije toga, okrenula pogled. Danima nitko nije objavio vijest o smrti Ognjena Čaldarovića. Bit će da se novinski i televizijski urednici nisu mogli sjetiti tko je taj. Sociolog, međutim, po prirodi stvari ne može biti samozatajan čovjek. Skroman, da. Ali samozatajan, nikako. Ognjen Čaldarović raskošno se i bogato bavio sociologijom grada. Bio je izvanredno rječit sugovornik, jedan od posljednjih u Zagrebu, koji su grad razumijevali u njegovoj funkcionalnoj cjelini..” https://www.jergovic.com/junak-naseg-doba/ognjen-caldarovic-sloboda-je-kad-se-najhrabriji-medu-nama-odvazi-reci-da-slobode-nema/

15 Čaldarović, Ognjen, hrvatski sociolog (Sarajevo, 2. VIII. 1947 – Zagreb, 30. VII. 2022). Diplomirao sociologiju i filozofiju (1971) i doktorirao (1980) sociologiju na Filozofskom fakultetu u Zagrebu, gdje je predavao od 1975; od 1986. redoviti profesor; od 2018. profesor emeritus. Predavao sociološke teorije, sociologiju grada, sociologiju rizika i sociologiju vremena. Bio je glavni urednik Revije za sociologiju (1982–85). Glavna djela: Urbana sociologija (1985), Suvremeno društvo i urbanizacija (1987), Društvena dioba prostora (1989), Energija i društvo (1991), Socijalna teorija i hazardni život (1995), Urbano društvo na početku 21. stoljeća (2011), Čikaška škola urbane sociologije (2012). https://www.enciklopedija.hr/clanak/caldarovic-ognjen

16 Sreten Vujović (Cetinje, 1946), diplomirao (1970), magistrirao (1976) i doktorirao (1982) sociologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu. Školsku 1975/76. proveo u Evropskom univerzitetskom centru u Nansiju (Francuska), stekavši diplomu Evropskih studija. Radio kao istraživač u Jugoslovenskom institutu za urbanizam i stanovanje, u Beogradu (1970-1971), a zatim na Odeljenju za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, kao asistent (1971-1982), docent (1982-1987), vanredni profesor (1988-1993) i redovni profesor (od 1993 -2014). Bio upravnik Odeljenja za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu (1993-1995). Predavao kao spoljni saradnik na Arhitektonskom i Geografskom fakultetu u Beogradu, na Filozofskom fakultetu u Nikšiću, kao i na Odseku za arhitekturu Građevinskog fakulteta u Podgorici. Učestvovao na međunarodnim sociološkim skupovima i držao predavanja u Ustaricu (Francuska), Strazburu, Briselu, Pragu, Vusteru (Klark Univerzitet, SAD) i Njujorku. Bio član redakcija časopisa Sociologija, Kultura i Espaces et societes i glavni urednik Sociološkog pregleda 1985-1987. Objavio: Lefevrova misao o gradu (1979), Grad i društvo: marksistička misao o gradu (1982), Živeti na Čukarici (1985), Sociologija grada (1988), Ljudi i gradovi (1990), Grad u senci rata (1997), Mladi i sida (1999), Urbana sociologija (2005, zajedno s Minom Petrović). https://www.socioloskipregled.org.rs/2017/08/15/sreten-vujovic-1985-1987/

17 Supek, Rudi, hrvatski sociolog, filozof i psiholog (Zagreb, 8. IV. 1913 – Zagreb, 2. I. 1993). Brat Ivana Supeka. Diplomirao je filozofiju na Filozofskom fakultetu u Zagrebu 1937. Od kraja 1939. studirao je psihologiju u Parizu kao stipendist francuske vlade, diplomirao 1940. na Institutu za psihologiju Sveučilišta u Parizu. Nakon njemačke okupacije Francuske pridružio se pokretu otpora. U travnju 1942. uhićen je i zatvoren, u svibnju 1943. predan Gestapou, a u siječnju 1944. interniran u nacistički koncentracijski logor Buchenwald. Nakon oslobođenja vratio se 1946. u Pariz i nastavio studij kliničke psihologije te je doktorirao na Sorbonnei kod Jeana Piageta 1952.

Radio je na Odsjeku za psihologiju Filozofskoga fakulteta u Zagrebu (1951–58; od 1956. docent za područje socijalne i kliničke psihologije) te u Institutu za društvena istraživanja u Beogradu (1958–61). Potkraj 1960. izabran je za izvanrednoga profesora na novoosnovanoj katedri za sociologiju na Odsjeku za filozofiju Filozofskoga fakulteta u Zagrebu, gdje je 1963. osnovao Odsjek za sociologiju te time utemeljio studij sociologije na Sveučilištu u Zagrebu; na tom je odsjeku radio do umirovljenja 1979 (od 1967. kao redoviti profesor). Predavao je na mnogim sveučilištima u Europi i SAD-u (1969–70. na Sveučilištu Columbia u New Yorku). Sudjelovao je u osnivanju Instituta za društvena istraživanja u Zagrebu (1964), gdje je bio predstojnik Odjela za sociološka istraživanja. Jedan je od utemeljitelja i glavni urednik časopisa Pogledi (1952–54), te suosnivač (1964) i glavni urednik (1967–73) časopisa Praxis. Bio je inicijator i jedan od osnivača Korčulanske ljetne škole te njezin predsjednik (1963–74) Također je, nasuprot funkcionalističkoj teoriji društvenoga sustava, formulirao koncepciju grupe, radne organizacije i sustava moći, prema kojoj svugdje gdje dolazi do izražaja ljudska akcija – od dobrovoljnih radnih brigada do industrijske i političke participacije – ne vrijedi obrazac društvenog sustava zasnovan na hijerarhiji i poslušnosti, nego se oblikuje slobodniji oblik društvene organizacije neuvjetovane hijerarhijskim autoritetom. Poziv sociologa je sagledavao kao kritičku protutežu vladajućemu sustavu moći i njegovoj pozitivističkoj racionalizaciji, zauzimajući se za društvo u kojem se slobodno smjenjuju pripadnost grupi ili zajednici i individualni izbor ili samoodređenje. Njegova Sociologija (1963) bila je prvi sociologijski udžbenik za gimnazije u Hrvatskoj. https://www.enciklopedija.hr/clanak/supek-rudi

18 Ruža Petrović (Ritopek, 1928– Beograd, 1993), diplomirala (1963) i magistrirala (1968) sociologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu, doktorirala na Filozofskom fakultetu u Zagrebu (1973). Predavala demografiju na Odeljenju za sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu (asistent 1964, docent 1974, vanredni profesor 1980, redovni profesor 1987). Bila je član Odbora za proučavanje stanovništva SANU i predsednik Srpskog sociološkog društva (tada Sociološkog društva Srbije) 1979-1981. Bavila se problemima demografskog razvitka stanovništva SFRJ. Postavila temelje socijalne demografije u Srbiji, povezavši bogatu demografsku građu sa sociološkim paradigmama i analitičkim okvirima. Angažovala se i u kreiranju programa populacione politike na niskonatalitetnim područjima Srbije. Bila upravnik Odeljenja za filozofiju i sociologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu (1989-1990). Dela: Društvo i stanovništvo: makrosociološki i demografski aspekti razvoja SR Srbije (1978), Demografija (1979) Demografski razvoj Vojvodine (1973), Domaćinstvo, porodica i brak u Jugoslaviji: društveno-kulturni, ekonomski i demografski aspekti promene porodične organizacije (1981, zajedno s Anđelkom Milić i Evom Berković) Etnički mešoviti brakovi u Jugoslaviji (1985), Migracije u Jugoslaviji i etnički aspekt (1987), Seobe Srba i Crnogoraca sa Кosova i iz Metohije (1989, zajedno s Marinom Blagojević, engleski prevod 1992), Samoubistva u Jugoslaviji (1990, zajedno s Petrom Opalićem i Draganom Radulovićem) https://ssd.org.rs/ruza-petrovic-1928-1993/

19 U uvodnoj reči ‘’Revije za sociologiju’’ izdate 1989 g. povodom 30 godina postojanja Sociološkog društva Hrvatske , njegov predsednik R. Supek, je ukazao na jednu negativnu pojavu koja se dešavala, po njemu, medju beogradskim sociolozima prošlog veka: ‘’ ..Tako je polovinom sedamdesetih godina marksisitički centar CK SKJ u Beogradu dao iznimno velika sredstva za sociološka izstraživanja u kojima je trebalo da sudeluju ekipe sastavljene od izvesnog broja odabranih sociologa i istaknutih političara. Taj pokušaj, kao I neki kasniji , propao je upravo zbog toga što je nastojao ukinuti znanstvenu autonomiju , I ‘’dobro plaća’’ samo neke sociologe dobrovoljce za takav posao. Ova praksa se nastavlja sve do danas. …Nije potebno upozoravati da praksa ‘’društvene narudžbe’’ predstavlja oblik korumpiranja sociologa I da pogoduje kako starim birokratskim tako I modernim tehnokratkim tendencijama da se znanost pretvori u neku vrstu društvenog servisa’’. Ove reči bi imale posebnu težinu da nisu upućene neposredno pred raspad Jugoslavije u kojoj je Beograd bio centar političke pa I ekonomske moći na koju želi da ukaže uvaženi profesor. Ipak, samo letimičan pogled ( na tadašnji sastav Uredništva I Izdavačkog saveta: ‘’ Revije za sociologiju’’ govori o nacionalnim tendencijama u Hrvatskoj, gde su članovi pomenutog uredništva bili svi iz Zagreba a članovi Izdravačkog savjeta uglavnom iz Zagreba I po koji iz Splita, Rjeke, Zadra) govori da je to, ma koliko istinito, ipak bilo u skladu sa pogledom u ‘’tudje dvorište’’.

LITERATURA:

1. Bogdanović, Marija sa saradnicima (1990): Sociologija u Jugoslaviji – institucionalni razvoj, ISIFF, Beograd.

2. Čaldarović, Ognjen (1985): Urbana sociologija – socijalna teorija i urbano pitanje, Globus, Zagreb.

3. Čaldarović, Ognjen (1987): Suvremeno društvo i urbanizacija, Školska knjiga, Zagreb.

4. Čaldarović, Ognjen (1989): Društvena dioba prostora, SDH, Zagreb

5. Kostić, Cvetko (1961): „Sociologija grada“, Sociologija, br. 2, Beograd.

6. Kostić, Cvetko (1982): Grad i vreme – osnovi sociologije grada, Vuk Karadžić, Beograd.

7. Lay, Vladimir (1985): „Diferencijacija urbanog i ruralnog“, Revija za sociologiju, br. 4, Zagreb.

8. Milić, Vojin (1987): „Prilog metodologiji socioloških istraživanja“, Sociologija, br. 3, Beograd.

9. Petovar, Ksenija (1986): Sociološka istraživanja u urbanističkom planiranju, Doktorska disertacija, Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu.

36

10. Seferagić, Dušica (1989): Kvalitet života i nova stambena naselja, SDH, Zagreb.

11. Supek, Rudi (1987): Grad po meri čovjeka, Naprijed, Zagreb.

12. Šuvar, Stipe (1975): Između zaseoka i megalopolisa, Biblioteka sociologije sela, Zagreb.

13. Tanić, Živan (1990): Beogradska predgrađa i prigradska naselja, Institut društvenih nauka, Beograd.

14. Todorović, Aleksandar (1965): Uvod u sociologiju grada, Vuk Karadžić, Beograd.

15. Vujović, Sreten (1982): Grad i društvo, Istraživačko-izdavački centar SSO Srbije, Beograd.

16. Vujović, Sreten (1985): Živeti na Čukarici, ISIFF, Beograd.

17. Vujović, Sreten (1988): Sociologija grada, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd.

18. Vujović, Sreten (1990): Ljudi i gradovi, Mediteran, Budva.

19. Živković, Miroslav (1975): Prilog jugoslovenskoj urbanoj sociologiji, Mladost, Beograd

IZVORI SA INTERNETA:

https://www.enciklopedija. hr/clanak/supek-rudi

https://phaidrabg.bg.ac.rs/open/o:9190

https://sh.wikipedia.org/wiki/Stipe_%C5%A0uvar

Мирослав Живковић (1916-2000)

Сретен Вујовић (1985-1987)

Ружа Петровић (1928–1993)

Александар Тодоровић (1921-2004)

https://hrcak.srce.hr/file/230284