Urbanizacija

Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu

Katedra za sociologiju

TEORIJSKA SHVATANJA U JUGOSLOVENSKOJ URBANOJ SOCIOLOGIJI

DRUGI DEO – diplomskog dopunjenog I preradjenog rada iz 1992. g.- URBANIZACIJA

POJAM URBANIZACIJE¹

. “Termin urbanizam (kao i termin urbanizacija) potiče od latinske reči urbs (grad) i nastao je od španskog neologizma “urbanizacion” koji je prvi upotrebio inženjer, arhitetka Ildefonso Cerda 1867 g. , da bi označio novu disciplinu, nauku o prostornoj organizaciji gradova.’’( S. Vujović; 1990;6)

Za nas je najbitnije, da uočimo kako ‘’naši’’ urbani sociolozi odredjuju proces urbanizacije. Tako Stipe Šuvar odredjuje urbanizaciju kao: “proces povećavanja stanovništva u ukupnom stanovništvu nekog područja u kojem se zapravo vrši preraspodela stanovništva izmedju seoskih i gradskih područja, a u korist potonjih. Ona je dakle fizički izraz sve veće dominacije društvenih tekovina, čije je uporište u gradu njihovog proširivanja na selo. Urbanizacija bi se mogla definisati i kao širenje gradskog načina života u ruralne predele.’’ (S.Šuvar; 1975;175) Cvetko Kostić pod procesom urbanizacije podrazumeva: “širenje gradova i gradskog načina života na seosku okolinu, kao i pritiskivanje ruralne sredine urbanom.” ( C.Kostić; 1982; 225)

Za Miroslava Živkovića: “urbanizacija je sinteza apsolutnog i relativnog kvantitativnog rasta gradskog stanovništva uz odgovarajuće strukturne promene u uslovima, odnosima i načinu rada, života i ponašanja ljudi, kako u gradu tako i na selu.’’( M.Živković; 1981; 9)

U odredjenju procesa urbanizacije, Dušica Seferagić polazi od grada navodeći da ako grad uvjetno shvatimo kao strukturu, onda urbanizaciju možemo eminentno označiti kao proces proizvodnje socioprostornih struktura i procesa.”( D. Seferagić; 1989; 24)

Rudi Supek proces urbanizacije vezuje za industrijalizaciju: “industrijalizacija je imala za posledicu rast gradova u smislu apsolutnog porasta gradskog stanovništva I urganizaciju u smislu relativnog porasta gradskog stanovništva u odnosu na čitavo pučanstvo jedne zemlje u datom periodu. Potonje (urbanizacija) je pretpostavljalo prijelaz ruralnog stanovništva u gradove i sposobnost poljoprivrede da prehrani povećani broj stanovnika grada.”( R.Supek; 1987; 34)

O povezanosti industrijalizacije i urbanizacije govori i dr. Sreten Vujović smatrajući da se oni “ubrajaju u najznačajnije procese koji se odvijaju u savremenom društvu. Ovi procesi spadaju u glavne pokretače i kapitalističke i socijalističke modernizacije. Iako je gradova i urbanizacije bilo i pre industrije, tek je industrijalizacija ubrzala urbanizaciju i bila vinovnik “urbane erupcije” u ekumenskim razmerama.’’( S.Vujović;1990; 22)

Ognjen Čaldarović smatra da se proces urbanizacije može definisati na nekoliko načina: ’’ Najčešće se pod urbanizacijom misli na proces povećavanja tzv. gradskog stanovništva,pa prema tome i smanjivanja seoskog stanovništva”. Isti autor ističe, očigledno pod uticajem predstavnika Čikaške škole “da postoji drugi pristup fenomenu urbanizacije, prema kojem se urbanizacija shvata kao proces širenja gradskog načina života”. Sintezu ova dva pristupa Čaldarović iznosi u stavu “medju brojne elemente i značajke procesa urbanizacije možemo ubrojati porast gradova i gradskog načina zivota, a zatim smanjenje broja stanovnika u selima, pa čak i nestajanje sela, a potom i procese povezane da kako i sa procesom industrijalizacije, koji je ušta nema nikakve sumnje, dao osnovni pečat urbanizaciji. ’’( O. Čaldarović; 1987; 10)

Seferagić smatra da: “naša mahom demografska literatura razlikuje tri vida urbanizacije: 1. porast gradskog u odnosu na ukupno stanovnistvo, 2. koncentraciju u velike gradove, 3. difuziju urbanog načina života.” ( D. Seferagić; 1989; 24)

Ovo mišljenje bi moglo jednim delom da se nametne kao zaključak kad su u pitanju definicije pojma urbanizacije u delima naših urbanih sociologa. Kod većine autora (Šuvar, Kostić, Živković, Supek, Čaldarović u definiciji procesa ubanizacije akcenat se stavlja na demografsku dimenziju, nazvane kao “povećanje”, “širenje”, “kvalitativan rast”, “relativan porast” gradskog stanovništva u odnosu na ukupno stanovništvo. Jedna od pravilnosti koja se nameće iz navedenih definicija je sagledavanje procesa urbanizacije koji se odvija na prostoru urbanog kontinuuma grad – selo. Šuvar proces urbanizacije na pomenutom kontinuumu vidi kao “procesdeagrarizacije seoskog stanovnistva.”( S.Šuvar; 1975; 179)

Dok C. Kostić isti proces doživljava kao “pritiskivanje ruralne sredine urbanom’’ (C.Kostić; 1982; 225) ).. a Živković uočava “strukturne promene u uslovima života iponašanja ljudi, kako u gradu tako i na selu.” ( M.Živković; 1981; 9)

O. Čaldarović zaključuje da se proces urbanizacije na rural-urbanom kontinuumu; ’’ odvija se uz veću koncetraciju stanovništva u većim naseljima, a na drugoj strani, sve inenzivnije smanjivanje broja stanovnika seoskih područija a u nekim slučajevima i potpuno nestajanje seoskih naselja.’’ ( O.Čaldarović; 1987; 10)

Na urbanom kontinuumu grad-selo ne dolazi samo kvantitativnih promena, odnosno povećanja gradskog stanovništva, već i kvalitativnih, oličenih pe svega u promeni načina života ( dominacije gradskog načina života nad seoskim, što po Šuvaru predstvalja; ‘’ fizički izraz sve veće dominacije društvenih tekovina, čije je uporište u gradu i njihovo proširivanje na selo.’’( S.Šuvar; 1975; 179) Tako S. Vujović samatra da Šuvareva i Kostićeva definicija, eksplicitno ukazuju na preobražaj načina života na selu pod uticajem grada, odnosno po uzoru na gradski način života.’’( S.Vujović;1990; 22)

Jedan broj autora ( Supek, Vujović, Čaldarović) proces urbanizacije usko vezuje za proces industrijalizacije, definišući ga kao jednog od glavnih uzroka urbanizacije. Tako Supek navodi da je :’’industrijalizacija imala za posledicu rast grada u smislu apsolutnog porasta stanovništva.’’( R. Supek; 1987; 38)

Dok, Vujović govoreći o povezanosti ova dva procesa ističe da je :’’ urbanizacija vezana za industrijsku revoluciju u okviru kapitaliastičkog načina proizvodnje, proističe, s druge strane , iz prethodnog razaranja agrarnih društvenih struktura praćenih emigracijom stanovnika u postojeće gradove i s druge strane, iz preobražaja domaće ekonomije u ekonomiju manifakture, pa zatim u ekonomiju fabrike, što je istovremeno proces processtracije radne snage, stvaranja tržišta i industrijske sredine.’’ ( S. Vujović; 1990;20)

Iz navedenih analiza procesa urbanizacije u delima naših urbanih sociologa , u navedenim definicijama dominiraju sledeće procesi koji se odvijaju u prostoru :

• Porast gradskog stanovništva uz smanjenje seoskog. ( uz dnevne migracije)
• Širenje gradskog načina života i gradske teritorije. ( sažimanje gradova p.r. Ž.K.)
• Process industrijalizacije kao jedan od osnovnih ubrzanog procesa urbanizacije.

1. OBLICI I DIMENZIJE URBANIZACIJE

( URBANIZACIJA U JUGOSLAVIJI I DRUGDE)

Proces urbanizacije koji susrećemo u delima naših urbanih sociologa možemo da sagledamo kroz više dimenzija; istorijsku, društveno-ekonomsku, prostornu.

a/ O istorijskoj dimenziji procesa urbanizacije govori D. Seferagić navodeći faze razvoja urbanizacije. Po njoj : “najčešće su periodizacije na: nastanak stalnih naselja (neolitska revolucija), nastanak gradova (religiozni, politički, trgovački centri), nastanak industrijskih gradova, urbani-zacija cijele ekumene (urbana revolucija po Lefevru). ( D. Seferagić; 1989; 24)

b/ Društveno-ekonomska dimenzija procesa urbanizacije stavlja akcenat na društveno ekonomske uslove u kojima se odvija proces urbanizacije kao i na nosioce procesa. O. Čaldarović polazeći od navedenih predpostavki razlikuje:

1. Direktno-planibilni model urbanizacije je primenjivan u zemljama realnog socijalizma, gde glavnu reč u odredjivanju ciljeva, tempa i opće orijentacije urbanizacijeimaju država i partija.

2. Tržišni model urbanizacije je karakterističan za “zapadne zemlje” u kojem zakoni tržišta i ekonomije odredjuju tokove urbanizacije.

3. Model zakašnjele urbanizacije (često pod nazivima “Zavisne urbanizacije” “hiperurbanizacija”, “ubrzana urbanizacija”, “skraćene” ili čak makrocefalične urbanizacije”) je moguće naći u zemljama trećeg sveta, u Latinskoj americi i afričkim zemljama. Osnovna karakteristika ovog modela da se urbanizacija odvija zakašnjelo, ali na nedovoljno razvijenim osnovama. ( O.Čaldarović; 1990; 9-10)

c/ Prostorna dimenzija procesa urbanizacije sadrži oblike urbanizacije. Tako S. Vujović ističe da u “naučnim disciplinama koje se bave urbanim pitanjem pravi se razlika izmedju:

1. suburbanizacije, 2. rurbanizacije i 3. periurbanizacije. ( od kojih nije uvek lako razlikovati – razlučiti; suburbanizaciju i periurbanizaciju pr. Ž.K.)

1. Suburbanizacija je neprekidan razvoj prostora oko gradova. ( sa naseljenjem gradskog stanovništva na periferiju grada, zbog komotnijeg načina života i čistog vazduha. p.r.Ž.K.)
2. Rurbanizacija označava spori proces urbanizacije ruralnog prostora, odnosno preplitanja ruralnih prostora i urbanizovanih perifernih zona.
3. Periurbanizacija označava urbanizaciju na rubovima aglomeracije“. Isti autor navodi i “proces metropolizacije usmislu formiranja funkcionalnog sistema naselja sastavljenog od velikog centralnog grada metropole i njene okoline koju sačinjavaju mali i srednji gradovi – sateliti, urbanizovana poljoprivredna područja, predgradje i naseljeni prostor u okviru regiona.” ( S. Vujović; 1990; 25)
4. URBANIZACIJA U JUGOSLAVIJI

I pored toga sto se proces urbanizacije počeo eksplozivnije razvijati u nasoj zemlji posle II svetskog rata, ne treba prenebregnuti činjenicu da je delom bio i uslovljen predratnim nasledjem, koje u svim delovima Jugoslavije nije imalo isti potencijal. Ipak nesumnjivo je da je “staru Jugoslaviju karakterizirao vrlo nizak stupanj urbaniziranosti i razvijenosti u zakržljalim kapitalističkim odnosima.’’( D. Seferagić; 1987; 73) Ali ono što je karakteristično za poratnu urbanizaciju u Jugoslaviji, stoji u navodu S. Vujovića da : “naši sociolozi se slažu da je glavni subjekt naše posleratne urbanizacije država, i to partijska država, a u poslednje vreme najmanje šest nacionalnih država (tzv. policentrični etatizam): ( S. Vujović; 1990; 37)

Krenimo redom. S. Vujović smatra da : “u prvoj fazi posleratnog razvoja, karakterističnoj po centralizovanom rukovodjenju privredom, pre svega industrijalizacijom urbanizacija i uredjenje prostora uopšte bili su epifenomeni privrednog rasta. Dominiraju industrijski i politički centri, nedostaju srednji gradovi a premnogo je mešovitih naselja i varosica.’’( S. Vujović; 1990; 30)

D. Seferagić navodi osnovne karakteristike urbanizacije u poratnom periodu: “nizak nivo urbaniziranosti celog teritorija ali visok stupanj koncentracije, diskontinuitetu odnosu na predratnu urbanizaciju, brz porast stanovnika gradova na osnovi prirodnog porasta ali nije još više imigracije sa sela, djelimična povezanost sa industrijalizacijom, urbanizacija sela i manjih gradova.” – ( D. Seferagić; 1987; 76)

O povezanosti urbanizacije sa procesom industrijalizacije, O. Čaldarović kaže da nema nikakve sumnje da je deo osnovni pečat urbanizacije, napose u svim ovim zemljama u kojima se industrijalizacija forsirala državnom politikom, što je u nas bio slučaj u posleratnim godinama : ’’ Čaldarović urbanizaciju koja je “kao model društvenog razvoja u posleradnom periodu” bila dominantna u nas, naziva “ubrzana urbanizacija .” ( (isti autor koristi i termine “forsirana” i“urbanizacija odjednom”). Ovakva urbanizacija: “sa sobom je donela niz neočekivanih posledica po društveni razvoj, a osobito po razvoj gradova (pojavu tzv. divljih naselja, nastajanje novih naselja).”

**********************

Pojačani priliv sa sela doveo je do izrazite nejednakosti u stupnju urbaniziranosti izmedju ruralnih i urbanih područja naše zemlje“. Po Čaldaroviću ubrzana urbanizacija, uz ubrzanu imigraciju stanovništva dovela je do “nemogućnosti urbane infrastrukture da prati tako brz tok izmene, što Jugoslaviju svrstava u zemlje specifičnog tipa podurbaniziranosti.” ( O.Čaldarović; 1989;27-28)

D. Seferagić zaključuje da : “nesrazmera industrijalizacije urbanizacije karakteristika je prvog razdoblja urbanizacije od 1948. do 1953, koji je imao slabiji zamah od sledećeg 1953 – 1965. “( Za taj period D. Seferagić kaže daje : “procvat industrije pratio novi val urbanizacije. Ono što je novina u odnosu na prethodnu fazu urbanizacije, nakon karakterizirane deagrarizacijom i delimičnom urbanizacijom, ne predstavlja više samo porast stanovništva gradova,već i izmenu načina života, urbanizaciju sela i ruralizaciju gradova.’’( D. Seferagić; 1989; 77-78)

S. Vujović navodi da “u periodu privredne reforme tj.uvodjenje tržišta i stabilnijeg razvoja, urbanizacija dobija novi podsticaj’’( S.Vujović; 1990; 37) D. Seferagić označavajući ovu fazu kao”trećom fazom u povjesti jugoslovenskog društva” smatrajućida “urbanizacija u ovom periodu i dalje raste, mada ne više istim tempom” navodeći da “I ako se sela urbaniziraju razvijaju se srednji gradovi, koncentracija i dalje podražava rast velikih gradova a na pomolu se i metropolitanske regije. Prostorno planiranje, po D. Seferagić, premda sada više regionalno usmereno u osnovi, podražava koncentraciju regionalnih centara naspram ostatka regije.”( D. Seferagić; 1989; 84)

S. Vujović navodi da “u evropskim socijalističkim zemljama uključujući i Jugoslaviju, planeri nastoje da operacionalizuju vrednost jednakosti koja je u prostoru tretira kao policentrična orjentacija.’’ ( S.Vujović; 1990; 31) Medjutim, koliko se to postiglo, govori Stipe Šuvar iznoseći zaključak Savezne skupštine o osnovama političke urbanizacije i osnovama prostornog uredjenja, iz 1969. “Proces urbanizacije kasni za društveno-ekonomskim razvojem i stoga njegovo povratno delovanje na produktivnost i standard nije zadovoljavajući. Industrija se razmestila neovisno od prostornog planiranja koje zapravo nije postojalo. Nasledjena usitnjenost naselja ne pogoduje razvoju tercijarnih delatnosti koje inače daju bitna obeležja urbanom načinu života. Postoji izrazit raskorak izmedju urbanizacije i deagrarizacije, odnosno stanovništvo se mnogo brže odvaja od poljoprivrede nego što osigurava smeštaj u urbane uvjete života. “( S. Šuvar; 1975; 226)

Govoreći o daljem toku urbanizacije u našem društvu S. Vujović navodi “da jača uloga društveno političkih zajednica (policentrični etatizam) u usmeravanju urbanizacije. Sledi faza prostornog planiranja na osnovu sistematskogzakona ZUR, Zakon o planiranju). Po njemu česti zaokreti u strategijama razvoja i brojne institucionalne promene parališu planiranje’’( S. Vujović; 1990; 38)

D. Seferagić uočava da “od sedamdestih godina do danas se produbljuje globalna društvena kriza na svim područjima. Produbljivanje krize na socijalnoj razini osetilo se i u području urbanizacije. U razvijenim tj. urbaniziranim regionima, pritisak na veće gradove postepeno opada kako zbog urbanizacije srednjih, manjih gradova i sela tako i zbog krizegradova. Gradovi naglo siromaše, postaju legla nezaposlenosti, nestašice, skupoće i stambenih problema. Ovisnost života u gradovima o velikim sistemima proizvodnje, infrastrukture, opskrbe, izgradnje koji sve češće zakazuju zbog pogonskih problema, bitno ugrožava životni standard gradskog stanovništva. Stoga D. Seferagić zaključuje da je orijentacija namanje sisteme i tradicionalne oblike opskrbe i života uopšte,više posledica spoznaje krize, nego svjesti o stvarnoj kvaliteti života kao poželjnoj.’’( D. Seferagić; 1989;88)

Medjutim, S. Vujović uočava i neke “dobre” strane krize smatrajući da se u novije vreme realnije planira, krizana meće uočavanje “uskih grla” u razvoju, društveni i prostorni planovi postavljaju konkretnije i manje ambiciozne ciljeve, insistira se na policentričnom razvoju”. Ali, isti autor ograničava optimizam realitetima, koji su sve izraženiji u našem društvu, navodeći pored ostalog da “još nema jedinstvenog prostornog plana federacije u celini. S obzirom na sve izraženije procese konfederalizacije pitanje je dali će ih i biti. “( S. Vujović; 1990; 38)

Vujović navodi da prema podacima od1981. godine, još uvek od polovine stanovnika živi u selima. To znači da je stepen urbanizacije u Jugoslaviji, naročito u poredjenju sa evropskim zemljama, nizak. Toliku stopu urbanizacije su razvijene evropske zemlje, bile prevazišle još krajem prošlog veka. Vujović zaključuje da je “Jugoslavija po stepenu urbanizacije na začelju liste i medju evropskim socijalističkim zemljama“.( S. Vujović; 1990; 34)

Proces urbanizacije, u već bivšim, jugoslovenskim republikama i pokrajinama nije se odvijao istim intenzitetom I sličnim osobinama. S. Vujović daje pregled urbanizacije porepublikama i pokrajinama.:

’’U Bosni i Hercegovini je posle Kosova najnizi stepen urbanizacije (36,2%) i ispod prosečni tempo urbanizacija. Proces urbane polarizacije je nešto manje izražen nego udrugim republikama. Crna Gora je imala najbrži tempo urbanizacije i visok stepen urbanizacije: 50,7%. Titograd je u posleratnom periodu doživeo super koncentraciju stanovništva i aktivnosti, povećavši se više od 10 puta. Hrvatska spada u republike s najvišim stepenom urbanizacije. Dok zahvaljujući nasledjenoj mreži zanatsko trgovačkih gradskih naselja, Makedonija ima najviši stepen urbanizacije (53,8 %). Slovenija se izdvaja po specifičnom modelu urbaizacije. Stepen urbanizacije u Sloveniji je 48,9%. Umesto urbane koncentracije Slovenija planski razvija policentričnu urbanizaciju i najviše se u našim uslovima približava urbanom načinu života. Srbija bez pokrajina ima stepen urbanizacije oko 52%, ali sa izrazitom koncentracijom i polarizacijom stanovništva i aktivnosti u Beogradu u kome živi 25,8% ukupnog i 54% gradskog stanovništva republike bez pokrajina. Kosovo ima najniži stepen urbanizacije u zemlji 32,5% dok je Vojvodina zahvaljući nasledjenoj mreži gradova, koje je imala neposredno posle rata i danas ima najveći stepen urbanizacije 54,1%.’’ ( S. Vujović; 1990; 39)

***********************

Iz svega do sada iznetog, nameću se i osnovne karakteristike urbanizacije u nas. O. Čaldarović navodi neke od njih:

1. U gradovima osobito najvećim, dolazi do prevelike koncentracije stanovništva našta ukazuje najbrži i najveći porast, upravo najvećih gradova u nas. Urbana koncentracija sa jedne, a depopulacija sa druge strane, elementi su naše urbanizacije.

2. Nejednakost u stupnju razvijenosti teritorija, samo je jedan od aspekata izostajanja funkcionalno diferencirane mreže naselja koja bi današnju koncentriranu urbanizaciju trebala preobraziti u specifičan tip urbanizacije teritorija.

3. Zapostavljanje urbane infrastrukture, dakle kašnjenje urbanizacije za industrijalizacijom, dovelo je do niza težih socijalnih posledica.

4. Jasno je uočljiva tendencija smanjivanja seoskog i poljoprivrednog stanovništva ali i smanjivanja ukupnog broja naselja. Specifičan tip tzv. ruralizacije gradova kao posledica intenzivne migracije, takodje je jedna od posledica naše urbanizacije. Podaci pokazuju da su naši gradovi i to oni najveći u dve trećine slučajeva naseljeni zajedničkim stanovništvom.’’( O. Čaldarović; 1989; 39)

Umesto zaključka o karakteru procesa urbanizacije, u bivšoj jugoslovenskoj državi, navodim razmišljanje S. Vujovića,: “budući da se u novijoj socijalističkoj i srodnoj literaturi dovodi u pitanje socijalistički karakter našeg ukupnog posleratnog razvoja pod istim znakom pitanja je i takav karakter naše urbanizacije.’’( S. Vujović; 1990; 44)

b) URBANIZACIJE DRUGDE

Sovjetski Savez u pred kapitalističkom periodu je “uprkos brojnim preprekama bio predodredjen za nove prodore u urbanizmu i prostornom planiranju.” Kako navodi S. Vujović ; “prvi petogodišnji plan nametnuo je urbanistima nov problem planske gradnje novih gradova na netaknutim terenima, što je na zapadu u to vreme bio samo teorijski problem. ( S. Vujović; 1982; 66)

Za urbanističku doktrinu smatra Vujović, je od značaja polemika izmedju “urbanista” i “dezurbanista” odnosno pristalica urbanizacije i dezurbanizacije koja je trajala u SSSR –u periodu 1929-1951.² U središtu pažnje bila su uglavnom tri tipa naseljavanja stanovništva:

1. tradicionalne metropole sa neobuzdanim rastom,
2. mreža “socijalističkih’’ gradova kao centra ograničene veličine od 50.000 do 60.000 stanovnika koji žive u kućama komunama.
3. Potpuna dezurbanizacija u vidu pojasa kolonizacije bez centara, s individualnim stanovanjem u prirodi.

Vujović navodi da su prvi tip ljudskog naseljavanja odbacili urbanisti i dezurbanisti. Za drugi tip su se zalagali urbanisti na čelu sa Sabsovičem kao glavnim teoretičarem. Treći tip je obrazlagao i zastupao Okitovič i većina članova OSA. Vujović zaključuje da se u suštini dilema svodila na problem: urbani rast ili socijalistički teritorijalni razmeštaj stanovništva ’’socijalištičeskoje raselenije.” ( S. Vujović; 1982; 66)

******************

Medjutim, Vujović smatra “pored toga što su ideje dezurbanista nesumljivo bile plodne, maštovite ali opterećene izvesnom dozom utopije, u staljinističkom periodu nova vladajuća klasa (politokratija) nije više pokazivala interesovanje za preobražaj načina života na kolektivnim osnovama na kojima su se temeljile urbanističke zamisli krajem dvadesetih i na samom početku tridesetih godina.’’ Ono što je posebno bilo karakteristično za urbanizaciju u staljinističkom periodu najbolje se vidi u navodu Trockog ³u kome stoji da: “svaki poredak se ogleda u svojoj arhitekturi i spomenicima. Sadašnje sovjetsko vreme obilježavaju brojne novosagradjene palače i domovi sovjeta, pravi hramovi birokratije, skupa kazališta, domovi Crvene armije… dok je nasuprot tome, izgradnja stanova za radnike, pa i onih tipova vojarne neprestano u velikom zakašnjenju.’’( S. Vujović; 1982; 83)

Karakteristika urbanizacije u SSSR-u u poststaljinističkom periodu svodi se i dalje na: “birokratsku izgradnju “( S. Vujović; 1982; 91) ) dok se sedamdesetih godina “prešlo na policentričnu koncentraciju, odnosno sistem grupa naselja gradskog i seoskog tipa.” ( S. Vujović; 1990; 33)

D. Seferagić iznosi svoje zapažanje da je “SSSR izvršio snažan uticaj na zemlje Istočne Evrope u političkomi ekonomskom smislu, pa se taj uticaj odrazio na tokove urbanizacije, stambenu izgradnju i nova naselja. “Medjutim, isti autor smatra da postoji i bitna razlika u “historijskoj osnovi koja je različita. Rusija je bila najneurbanizovanija i najseljačkija od svih zemalja i utoliko je njen razvoj morao biti drugačiji. Ali zajedničko SSSR-u i istočno evropskim zemljama: “jeste centralno državno planiranje na sve svere života, ukidanje privatnog vlasništva zemlje, brza industrijalizacija i urbanizacija pretežno moncentriranog obrasca, te stambena kriza i orjentacija na gradnju masovnih stambenih naselja.’’( D. Seferagić; 1989; 68)

I pored pomenutih sličnosti D. Seferagić napominje da je Istočna Evropa imala znatno višu stopu urbanizacije od SSSR-a te se brze i sveobuhvatnije urbanizirala, I ako znatno manje od zapadne Evrope.’’ ( D. Seferagić; 1989; 70)

Retrospektivu procesa urbanizacije iznosi S. Vujović i to u Madjarskoj, Poljskoj, Rumuniji, Čehoslovačkoj, Istočnoj Nemačkoj i Bugarskoj. Vujović smatra da je uprkos administrativnoj ograničenoj slobodi kretanja u SSSR-u postojala jaka koncentracija stanovništva i aktivnosti u velikim gradovima. S jedne strane ovo jeste “upravljena urbanizacija” ali daleko od ostvarenja jednakosti kvaliteta zivota u prostoru.

U Poljskoj takodje postoji koncentracija u velike gradove, polarizacija i neravnomeran prostorni razvoj. Počelo se sa “: konceptom pojaseva čvorova kada su naselja povezana saobraćajnicama, zatim se prešlo na hijerarhijsku mrežu naselja i usporavanja rasta Varšave, da bi se u trećoj fazio krenuli usmerenoj koncentraciji i policentrizmu.’’

U Madjarskoj postoji superkoncentracija stanovnistva i aktivnosti u Budimpešti. Šezdesetih godina politika je pokušala da smanji polarizaciju izmedju glavnog grada i ostalih gradova ali bez vidnog učinka. Sedamdesetih godina raspravljalo se o kvazi grupnom sistemu naselja sa ravnopravnom podelom funkcija (“decentralizovana koncentracija“) ali bez značajnih praktičnih uspeha.

U Rumuniji je slično. Bukurešt je preuzeo proizvodne i ostale funkcije i dekoncentracija je veoma otežana.

Čehoslovačka se ravnomernije razvija, bez prevelike koncentracije i sa ravnomerno urbanizovanom prostoru. Nacionalnim planom je predvidjena mreža naselja na bazi hijerarhije centra: od urbanih aglomeracija, preko regionalnihi opštinskih do lokalnih centara.

Istočna Nemačka kao najurbanizovanija zemlja istočne Evrope nije suočena sa problemom koncentracije. U njoj su najviše rasli srednji gradovi .U istočnoj Nemačkoj, prema Muzilu, na kojeg se poziva Vujović, ostvaruju se tri strategije:smanjivanje regionalnih razlika, stvaranje racionalnog sistema naselja na osnovi sedmostepene hijerarhije, od lokalnih centara do glavnog grada i sistem čvorova. To sve treba da vodi integrisanom sistemu naselja.

U Bugarskoj se podstiče rast srednjih i manjih gradova, usporava velikih. Problem Sofije nije naročito izražen. Primenom modela razvoja se naziva “uravnoteženom policentričnošću. ” ( S. Vujović; 1990; 33 )

**************

O. Čaldarović osvetljava negativne aspekte urbanizacije, u već sada bivšim socijalističkim zemljama, navodeći da: “osnovni empirijski uvidi u situaciju urbanizacije socijalističkih zemalja, pokazuju da su negativni aspekti urbanizacije i industrijalizacije možda u nekim slučajevima i više izraženi no u kapitalističkim zemljama. Negativni aspektri urbanizacije u socijalističkim zemljama su preterano urbana koncentracija, veoma brz porast većih i srednjih gradova, nizak nivo urbanih servisa, nizak komunalni nivo i stambeni standard nejednakosti distribucije urbanih tekovina po teritoriju, veoma jak urbani centralitet, kao pojave socijalne segregacije uprostoru.’’( O. Čaldarović; 1989; 18)

Da je proces urbanizacije na Zapadu imao svoje evolutivne tokove možda najbolje pokazuje podatak da “u doba kada je Kolumbo otkrio Ameriku u Evropi je postojalo svega šest ili sedam gradova koji su imali više od po sto tisuća stanovnika.’’

4. Za zapadnu Evropu karakteristična je nagla industrijalizacija s kraja osamdesetih u devetnaestom stoleću podstaknuta razvojem proizvodnih odnosa kapitalizma. U tom periodu je prednjačila Engleska navodi D. Sefaragić.’’ ( D. Seferagić; 1989; 63.)
5. . Ta zemlja je po Šuvaru : “1801 imala 52,8 gradskog stanovništva, a 1951. go-dine 50,1%. U Nemačkoj je gradsko stanovništvo preovladalo tek krajem prošlog i početkom ovog stoleća. U 1901-oj bilo ga je54,3%. U SAD bilo je 1930.godine 56,2% stanovništva u gradovima. U Francuskoj je većina stanovnika počela živeti u gradovima tek posle drugog svetskog rata.’’(S. Šuvar,1975; 208.)
6. Urbanizacija koja je svojim intenzitetom a i dominantnim modalitetom (tržišni model urbanizacije) u odnosu na razmatrane zemlje: “realno postojećeg socijalizma” ima i neke svoje specifičnosti. R. Supek govoreći o urbanizaciji u SAD uočava i jedan proces koji ide u suprotnom smeru od urbanizacije – pojavu “dezurbanizacije” ili “dekoncentracije” urbanog stanovništva. Radi se o tome da veliki dio gradskog stanovništva zahvaljujući modernom saobraćaju seli prema periferiji i u suburbana naselja. Ovaj je proces uzrokovan povećanjem zivotnog standarda srednjih i viših slojeva .’’- smatra Supek. U SAD postotak stanovnika u suburbanim zonama, raste stalno od 1920. godine tako da je od 17% u 1920. godini narastao na oko 30% u 1960-oj godini. U tom periodu ne samo da opada migracija seoskog stanovništva u gradu (u pravilu kad je urbanizacija obuhvatila 75-e godine do 80% stanovništva), već dolazi i do apsolutnog opadanja gradskog stanovništva usled opadanja fertiliteta u gradovima. Grad, zaključuje Supek, napušta i bogatije stanovništvo što je takodje jedan od uzroka opadanja ekonomske i finansijske moći grada.” (R. Supek; 1987; 45.)

0. Čaldarović navodi neke od tendencija procesa urbanizacije u svetu:

1. Porast gradova i urbaniziranih područja, jedna je od neospornih posledica procesa urbanizacije,

2. metropolizacija, narastanje metropolitenskih područja konunbacija i megalopolis takodje je jedna od značajnih poslijedica procesa urbanizacije.

3. pojava divljih naselja, svakako je još jedna od nekontro-lisanih posledica nagle industrijalizacije i njom praćene urbanizacije.” ( O. Čaldarović, 1989; 12-15.)

16. SOCIOLOŠKI ASPEKTI URBANISTIČKOG PLANIRANJA

Za nastanak planiranja O. Čaldarović navodi “da bi se moglo reći, da je planiranje staro koliko ljudsko društvo počev od njegovih minimalnih oblika organizovanosti. Načinina koji se planiralo, naravno, razlikovali su se u vremenu te u pojedinim istorijskim epohama društvenog razvitka. Isti autor ističe da se “urbano planiranje, izraženo kao planiranje prostora, javlja kao kritička svijest s različitim nosiocima, krajem devetnaestog stoleća“. Urbano planiranje Čaldarović kratko definiše “kao donošenje odluka o budućnosti prostora grada”.( O. Čaldarović; 1985; 219)

Za D. Seferagić “proces planiranja urbanih područja, je proces donošenja odluka o prostoru pojedinog grada i njegove okolice“.

D. Seferagić “pravi” razliku izmedju urbanog planiranja “koji se odnosi na prostor grada” dok se posebno planiranje odnosi “na šire shvaćen i obuhvaćen prostor.” ( D. Seferagić; 1988; 26)

K. Petovar smatra da je urbanističko planiranje “sinteza različitih naučnih i stručnih disciplina, koje u svojim istraživanjima polaze od različitih teorijskih i metodoloških stanovišta što se nužno reflektuje u sintezi, odnosno teoriji i praksi planiranja“. Urbanističko planiranje za K. Petovar tehničku delatnost kojom se ostvaruju predstavlja “praktično interesi društvenih grupa u zaposedanju i korišćenju prostora”. Ističući ideološku dimenziju urbanističkog planiranja K.Petovar napominje da “je planiranje razvoja gradova delatnost od posebnog društvenog interesa kojim država i nosioci moći nastoje da potvrde svoju poziciju i da ostvare ekspliciranje i prikrivene ciljeve društvenog razvoja i poželjnih odnosa u strukturi globalnog društva.( K. Petovar; 1986; 12)

D. Seferagić, koja urbano planiranje shvata kao “spoj umjetnosti, struke i politike” smatra da “postoje različiti čak i suprotni načini u shvatanju pomenutog pojma. Neki autori (Lefevr, Kastels, Čaldarović) smatra Seferagić, smatraju da je “planiranje instrument vlasti, kojim ova kontrolira alokaciju resursa u prostoru i time kontrolira razvoj društva’’.

Drugi deo autora tendira shvaćanju planiranja na normativan način, kao delatnost koja može pomoći da se u prostoru zadovolje ljudske potrebe i da ljudi njima ovladaju (Šuvar, Mlinar) “Seferagić zaključuje da su oni svesni činjenice da planiranje to sada nije, ali “insistiraju na njihovoj mogućoj zadaći. A. Marinović Uzelac, planiranje shvaća kao nauku jer ima svoju teoriju i metodologiju.”( D. Seferagić; 1988;26)

Čaldarović smatra da je “proces planiranja moguće posmatrati s različitih pozicija:

1. Jedan od pristupa je, planiranje kao ciljno orijentirana aktivnost, smatra Čaldarović, što je i osnova tzv. tradicionalnog planiranja. Planiranje za završene projekte, jezapravo tradicionalno planiranje ono se zasniva na propisivanju dugoročnih ciljeva razvoja, koji su usmereni, planskim ciljevima. Osnovni instrument kojim se tako orijentirano planiranje koristi je tzv. Generalni ili opšti urbanistički plan, a koji se izradjuje za relativno duži vremenski period razvoja urbanih područja od samog početka pa kroz sve faze do finala planiranja, i to kako u ulozi planera na tehničkomi ekonomskom delu plana, tako i u svojoj ulozi planera socijalnog dela urbanističkog plana“. 22)
2. . Proces planiranja kao proces orijentisan na rešavanju problema je pretežno kratkoročan. Kratkoročno planiranje, po Čaldaroviću “je više angazirano na rešavanju svakodnevnih “malih” problema stanovnika grada, nikad ne teži dovršenim rešenjima.
3. Planiranje kao proces koji je usmeren na uspostavljanje ciljeva. Ta planiranja, smatra Čaldarović “rukovodjena su pluraitetom ciljeva, te njihovom stalnom transformacijom.” Ovaj koncept uvodi interesnu ideju transformacije ciljeva u odnosu na aktuelne društvene potrebe.
4. Dijaspora izmedju normativnog i stvarnog je izvor iz kog se crpe elementipostavljanja novih ciljeva. Na orijentaciju planiranja ka uspostavljanju ciljeva razvili su se pravci: strukturalno planiranje”, taktičko planiranje” i “sistemsko planiranje”.
5. Planiranja kojima je zajednička usmerenost ka rešavanju konflikata odbacuju ideju o kooperativnom ili harmoničnomdruštvu u kome postoji konsenzus oko toga šta je to “opšti interes”. “Konfliktni planeri” smatraju da u društvu postoji socijalna slojevitost koja neke socijalne slojeve stavljau privilegovan položaj. O. Čaldarović napominje da “urbano planiranje svojim akcijama uvek dovodi do podele stanovništvana one koji dobijaju i one koji gube“.( O.Čaldarović; 1985;248-254)

K. Petovar smatra da se u definisanju urbanističkog planiranja mogu izdvojiti dva dominantna pristupa “odnosno dve osnovne orijentacije koje se zasnivaju na odredjenim pretpostavkama o prirodi društvenih odnosa.”

1. Prvu grupu, po K. Petovaru sačinjavale bi “radikalne ili kritički orijentisane teorije, prema kojima je konfliktna drustvena situacija inherentna posledica društvene stratifikacije, odnosno različitog položaja društvenih grupa i slojeva prema izvorima društvene moći. Političkom dominacijom smatra. K. Petovar “nosioci društvene moći nameću svoje interese u proizvodnju i korišćenju prostora. Urbanističko planiranjekao način usmeravanja razvoja i uredjenja globalnog prostoraje oblik intervencije političkog sistema u sferi prostora.

2. Na suprot kritičkim orijentacijama K. Petovar pominje “stanovište o temeljnoj nekonfliktnoj društvenoj situaciji u kojoj različiti akteri mogu doći do zajedničkih i opštih ciljeva, zasnovani na odredjenim vrednosnim uverenjima. K. Petovar zaključuje da ovo stanovište koje u sociologiji zastupa funkcionalistička teorija, dominantno je “danas u urbanističkom planiranju prožima naizgled različite teorije i pristupe u planiranju.” K. Petovar uočava da ” medju normativnim teorijama koje polaze sa stanovišta integralnosti društvenog sistema i vrednosno utemeljenih ciljeva razvoja, najuticajnija ili bar najproširenija u oblasti urbanističkog planiranja je sistemska teorija.”K. Petovar uočava da “uprkos tome što jedan od postulata sistematskog pristupa u procesu planiranja polazi sastanovišta totaliteta, odnosno obuhvata sve relevantne varijable u istraživanom skupu i njihov medjusobni odnos, sistematski pristup u potpunosti zapostavlja sociološku dimenziju, odnosno bitne kategorije društvene organizacije, kao što su društveni konflikti, društvena moć, socijalna stratifikacija, interesi…”

****************

A na koji način sociologija učestvuje u urbanističkom planiranju odnosno koji su sociološki aspekti u urbanističkom planiranju? K. Petovar smatra da “pojavu urbane sociologije ili preciznije uključivanje sociologije u proces urbanističkog planiranja treba posmatrati i u svetlu utopističke tradicije.” Po K. Petovar postoje zato dva osnovna razloga:

1. Traženje odgovora na neuspehe urbanističkog planiranja zasnovanog na principima arhitektonsko fizičkog projektovanja I traganja za tzv. idealno fizičkim formama, kojima će se obezbediti kvalitetno okružje, a samim tim i kvalitativne promene u društvenoj zajednici i povećanju njenog blagostanja.

2. Aktuelizovanje teorija socijalnog razvoja i socijalne tradicije u planiranju društvenog razvoja i njihova primena u urbanističkom planiranju. Aktuelizacija teorija socijalnog razvoja po pravilu je reakcija na društvena stanja produbljene socijalne raslojenosti i povećanih razlika u društvenom položaju i uslovima života društvenih grupa i slojeva u društvima koja zastupaju načela blagostanja i dobrobiti svih društvenih slojeva i članova društvene zajednice.” ( K.Petovar; 1986; 16-25)

S. Vujović navodi da “kada je reč o sociološkim implikacijama urbanizma ili urbanističkog planiranja kao kompleksne i značajne ljudske delatnosti mogu se uzeti u obzir dva bitna momenta:

1) objektivne pojave i procesi koji odredjuju urbanistiku i

2) polje subjektivnog odnosno svest i samosvesti lica koja se bave urbanizmom. ” ( S.Vujović; 1990, 12)

Po O. Čaldaroviću “sociološki interes za fenomen urbanog planiranja operacionalizira se u sledećim dimenzijama:

a/ Planibilnost. U okvirima planiranja urbanih područja moguće je dilemu planibilnost -neplanibilnost svesti na sledeće dimenzije: kategorija relativne planibilnosti obuhvaćena je po Čaldaroviću sledećim fenomenima: stanovništvo (broj i struktura); stupanj motorizacije (boj stanovnika po automobilu ili obratno); način i intenzitet korišćenja gradskih sistema (voda, električna struja, plin, kanalizacija); programiranje stambene i druge izgradnje.

b/ Mjerljivost. Fenomeni koje planiramo urbanističkim planiranjem različitog su stupnja mjerljivosti. Sasvim su kvanti fikabilni elementi kao svaka gradska infrastruktura. Na granici izmedju merljivih i nemerljivih fenomena, smatra Čaldarović nalaze se mnoga područja urbanog života.

Sva ona područja i dimenzije koje je teško kvantificirati, općenito rečeno, kvalitativni aspektibilo koje urbane situacije.”

c/ Ciljevi. Postavljanjem ciljeva odredjenog plana najčešće započinje proces planiranja ili stvarnog plana. Ciljevi planiranja uopšte, a posebno planiranja grada, po Čaldaroviću mogu se diferencirati prema različitim kriterijumima podele. U odnosu na stupanj općenitosti, provodljiva je obično podela ciljeva na opći (generalni) i posebni (konkretni, specijalni). U odnosu na pojedine aspekte planiranja moguće je u okviru urbanog planiranja govoriti o mnogim ciljevima.Čaldarović razlikuje: “ekonomske ciljeve, arhitektonske, urbanističke (uže), sociološke, ciljeve zaštite povjesnog naselja i ciljeve zaštite čovjekove sredine.”(O.Čaldarović; 1985;227-234)

d/ Objektivi. Kao apstraktni ideali, ciljevi su najčešće neplikabilni za konkretnu primenu. Zbog toga ih je nužno u procesu planiranja tranformisati (“pretočiti”) u odredjeni broj objektiva. Objektivi su u tom smislu ciljevi nižeg reda (operacionalizirani ciljevi), moraju biti koliko-toliko podložni merenju, te biti specificirani s obziromna vremensku dimenziju i nosioce akcije. Čaldarović smatrada je ponekad teško razlikovati ciljeve od objektiva.

e/ Vrijednosni sistem. O vrijednosnim pozicijama u urbanom planiranju Čaldarović govori s tradicionalnog i kritičkog stanovišta, odnosno smatra da je moguće govoriti s tradicionalnog i kritičkog, radikalnog stanovišta:

– Vrijednosno neutralni planer odnosno tradicionalni planer,funkcionira u okvirima relativno definiranih područja donošenja odluka i u svome je delovanju preteženo rukovodjen svojim užim stručnim znanjem.

– Kao odgovor i kritika tzv. tradicionalne vrednosno neutralne i tehnokratske prakse planiranja gradova, razvijaju se i nove konceptualizacije i pristupi urbanom planiranju. Kritička orijentacija operira s pojmom vrednosno angaziranog planera koji svoje djelove zasniva na kritičkoj analizi) društvene strukture.( O. Čaldarović; 1985; 234)

f/ Racionalitet. Urbano planiranje stalno tezi da bude maksimalno racionalno, a praksa pokazuje da ne samo u svojim predlozima, nego i u aktuelnim procesima racionalnost dominira.

Proces planiranja nije racionalan niti u načinu obrade pojedinog dela teritorije grada, a niti je racionalan u smislu da proces urbanog planiranja zahvata prioritetne probleme koji su evidentni odredjenog grada. Odluke o tome šta treba planirati i “kada” najčešće se donose rutinski ili pak sporadično i efemerno, bez poštovanja prioriteta ’’stvarnih’’ potreba.

g/ Donošenje odluka u tradicionalnom pristupu planiranja odluku donosi relativno zatvoren krug “urbanih eksperata smatrajući da im njihova stručnost osigurava “sinoptički pregled”na prostor grada, odnosno privilegija znanja osigurava da se odluke donose na najbolji način. Zastupnici demokratskog planiranja ukazuju na potrebu demokratiziranja procesa donošenja odluka na potrebu uključivanja stanovnika u procese, uopće na “otvaranje” procesa planiranja.

h/ Ljudske potrebe. Čaldarović smatra da u urbanom planiranju postoji tendencija prenaglašavanja kvantitativnih naspram kvalitativnih fenomena. Slično je i sa ljudskim potrebama. Potrebe koje se jednostavnom metodom ekstrapolacije trendova planiraju najčešće su kvantitativnog, mjerljivog karaktera. Odredjenu sigurnost planeri svakako traže u planiranju kvantitativnih, relativno jednostavnih potreba, ističući da su druge potrebe daleko kompleksnije, a da je budućnost ionako samo relativno predvidljiva, pa je prema tome ,bolje zadržati se na planiranju relativno jednostavnijih potreba. ( O. Čaldarović; 1985; 237-241)

i/ Interdisciplinarni rad. Urbano se planiranje, medjutim, razgranalo do te mjere da se danas govori o suradnji u procesu planiranja više od dvadesetak različitih “eksperata”. Osnovni je problem organizacije timskog rada osiguravanje suradnje (ravnopravne) svih sudionika procesa planiranja bez majorizacije. Najčešće, majorizacija postoji, te je i rukovodilac planiranja onaj koji ima najveća ovlašćenja imože manipulirati s rezultatima drugih disciplina. To je najčešće arhitekta urbanista. Čaldarović time ne želi reći da bi timski rad “funkcionirao bolje, a naročito da bi planiranje bilo bolje ukoliko bi neki drugi profil dominirao urbanim planiranjem.

Dominacija arhitekata nastala je kao rezultat “historijskog nasledja” odnosno, nastanka urbanog planiranja i dugogodišnje prakse planiranja i shvaćanja urbanizma kao “lijepe forme”.

O. Čaldarović smatra da je osnovna uloga sociologa u timskom radu, koja se od njega očekuje, uloga socijalnog inženjera koji istražuje ljudski “faktor”. Radi se o analitičkoj funkciji pri kojoj sociolog saradjuje uz korišćenje pretežno kvantitativnih metoda istraživanja prije, a rjedje posle isporučivanja plana, a najčešće uz proces rada na odredjenom planu djela grada.” Po Čaldaroviću “sociolog može voditi jednu od dionica procesa izrade plana (“sociološka analiza”, “sociološka studija”) ili pak, ukoliko je plan više “socijalno obojen” postoji načelna mogućnost da sociolog bude osnovni rukovodilac procesa i izrade plana.” ( O. Čaldarović; 1985; 243-244)

Za K. Petovar shvatanja o predmetu socioloških istraživanja u urbanističkom planiranju pokazuju da se delokrug i uloga sociologije u ovoj delatnosti sagledaju na širem planu:

1. Ova istraživanja se kreću na dva nivoa: meta teorije planiranja i object-planiranja;
2. 2. Sociološka istraživanja su tesno povezana sa istraživanjima drugih relevantnih društvenih nauka i disciplina;
3. K. Petovar smatra da “sociološka istraživanja obuhvatajui elemente socijalne politike“

Ksenija Petovar smatra da je: “predmet socioloških istraživanja ispitivanje stepena usaglašenosti karakteristika stanovništva i relevantnih sadržaja u prostoru na teritoriji plana, radi ocene nivoa kvaliteta života, procene mogućeg nivoa zadovoljavanja potreba u planskom periodu i istraživanje modaliteta zadovoljanja potreba stanovništva.’’( K. Petovar; 1986; 124)

M. Živković smatra da je funkcija sociologije u okviru planiranja razvoja urbanih područja dvostruka: 1 ) Istraživanje i planiranje socijalnog dela plana, polazećiod svog predmeta istraživanja i istraživačkih metoda, I 2 ) učešće sa odgovarajućim strukama i na koncipiranju i istrazivanju i tehničkog i ekonomskog dela plana.”

Za Živkovića socijalni deo urbanističkog planiranja je predmet socioloških istraživanja. Uobičajeno je smatra Živković da se plan urbanističkog razvoja kao i plan prostorno regionalnog razvoja deli na tri osnovna dela:

1/ tehnički, 2/ ekonomski i 3/ socijalni.

Po Živkoviću: “treći deo urbanističkog planiranja, socijalni deo je oblasti za koju je sociologija kvalifikovana. Sociološki elementi su suština socijalnog dela urbanističkog plana te njihovo istrazivanje, analiziranje, vrednovanje, utvrdjivanje, pa konačno i planiranje čini predmet preokupacije sociologije. Predmet socioloških istraživanja u urbanističkom planiranjune iscrpljuje se obradom socijalnog dela plana. Živković zaključuje da “sociolog treba da bude prisutan u planiraju razvoje urbanih područija od samog početka pa kroz sve faze do finalnog planiranja, I to kako u ulozi planera na tehničkomi ekonomskom delu plana, tako I u svojoj ulozi planera – socijalnog dela urbanističkog plana. ( M. Živković; 1975; 122)

UMESTO ZAKLJUČKA : Urbana sociologija kao akademska disciplina sa svojim primenjenim karakterom, ipak nije našla je svoje mesto u urbanističkom planiranju, interesujući se pre svega za sociološke aspekte u njemu. Jedan od osnovnih postulata urbanističkog planiranja bila je je njegova interdisciplinarnost u radu, u kojem učestvuju zajednički oko 20 disciplina, medju kojima je svoje mesto našla i urbana sociologija. Osnovna uloga sociologa u timskom radu trebalo je da bude uloga socijalnog inženjera, koji je zadužen za istraživanje i planiranje socijalnog dela plana. Radilo se o analitičkoj funkciji sociologa gde on koristeći pre svega kvantitativne metode istraživanje, pokriva jedan deo izrade plana koji se najčesće naziva “Sociološke studije”. NJihov predmet predstavlja , najčešće demografsku strukturu stanovništva istraživanja grada ili njegovog dela koji se istražuje, ali I ekološka struktura; ekonomsko-profesionalna, politička, društveno –ekonomska struktura te strukturni elementi kulturnog razvoja I standard. Predmet istraživanja je I stepen usgalašenosti karakteristika stanovništva I relevantnih sadržaja u prostoru, koje pokriva urbnistički plan. Medjutim suočavajući se sa urbanističkim planiranjem u praksi, može se konstatovati da se urbana sociologija nije izborila za pravo mesto u njemu. Jednim delom urbana sociologija , to duguje ‘’majorizaciji’’ drugih naučnih disciplina uključenih u process planiranja. ( gde vremenom ni za kritički nastrojne urbaniste, koji su ukazivali na konkretne propuste nije bilo mesta pr.Ž.K.)

Urbana sociologija uz pomoć dobijenih podataka iz demografije, sociologije porodice, društvene demografije, ekonomije, trebalo je da ih interpretira u kontekstu dobijenih rezultata istrazivanja. Jedan od osnovnih zadatake sociologa uključenog u timski rad urbanističkog planiranje je prisutno u svim fazem njegove izrade. Medjutim, vreme je pokazalo da je to na žalost bio samo romantičarski zanos, koji je davao neku nadu da će urbani sociolozi naći mesta u stručnim timovima.

Sa prelaskom na kapitalističke društveno – ekonomske odnose pokazalo se da su površine stanova i njihovi kvadratani metri postali najbitniji urbanistički interes. Tu je pored pojedinca zanemareno i okruženje. Sve se pretvorilo u beton. Stambene zgrade niču jedne pored drugih. Najdrastičniji primer je u beogradskom naselju Žarkovo ( ul. Poručnika Spasića i Mašare) , gde zgrade zatvaraju jedne drugom. U unutrašanjost Srbije, je primećen proces deurbanizacije ( izgradnja stambenih blokova u starim kvartovima. U Valjevu je to Železnička ulica. Dok u Beogradu je primećen trend praznih stanova. Ispostavilo se da se u njih umesto ljudi uselilo ‘’tržište’’ kako bi se valjda veštački održavala hronična nestašica stambenog prostora!?.

Ono što je posebno zanimljivo čitajući diplomski rad kojeg sam napisao početkom devedesetih godina, da su mi na pamet padala razne teme, vezane za gradske probleme, kao što je problem održavanja fasada u otkupljenim stanovima ali ne i zgradama, fenomen kockarnica u užem gradskom jezgru, ali i fenomeni buvljaka, kao novih prostora za kupovinu koje se otvaraju pod vedrim nebom. Pored Beograda, Pančeva, Tuzija njih najviše ima u Bosni. Na kraju, ni sam ne znam kako došao sam do podatka da se urbanista iz 90 –tih u Valjevu prezivao Andjeolopolić., Ispostavilo se da je njegovo pravo prezime Andjelo-polis, što znači ‘’Andjeoski grad’.

Željko Krstić

LITERATURA:

Bogdanović, Marija sa saradnicima: “Sociologija u Jugoslaviji institucionalni razvoj” ISIFF, Beograd, 1990.

Čaldarović, Ognjen “Urbana sociologija – socijalna teorija i urbano pitanje”, Globus, Zagreb, 1985.

Čaldarović, Ognjen “Suvremeno društvo i urbanizacija” Školska knjiga, Zagreb, 1987.

Čaldarović, Ognjen Društvena dioba prostora, SDH, Zg.1989.

Kostić, Cvetko, Sociologija”, Beograd, br. 2, 1961.

Kostić, Cvetko, “Grad i vreme – osnovi sociologije grada” Vuk Karadžić, Beograd, 1982.

Lay, Vladimir “Revija za sociologiju”, Zagreb, br. 4, 1985.

Milić, Vojin Sociologija, Beograd, br. 3, 1987.

Petovar, Ksenija Sociološka istraživanja u urbanističkom planiranju” – Doktorska disertacija, Filozofski fakultet Univerziteta u Beogradu, 1986.

Seferagić, Dušica “Kvalitet života i nova stambena naselja, SDH, Zagreb, 1989.

Supek, Rudi “Grad po meri čovjeka”, Naprijed, Zagreb, 1987.

Šuvar, Stipe “Izmedju zaseoka i megalopolisa”, Biblioteka sociologije sela, Zagreb, 1975.

Tanić, Živan “Beogradska predgradja i prigradska naselja Institut društvenih nauka, Beograd, 1990.

Todorović, Aleksandar Uvod u sociologiju grada Vuk Karadžić, 1965.

Vujović, Sreten Grad i društvo, Istraživačko Istraživačko – izdavački centar SSO Srbije, Beograd, 1982.

Vujović, Sreten “Živeti na Čukarici” ISIFF, Beograd, 1985.

Vujović, Sreten “Sociologija grada”, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 1988.

Vujović, Sreten “Ljudi i gradovi”, Mediteran, Budva, 1990.

Živković, Miroslav “Prilog jugoslovenskoj urbanoj sociologiji”, Mladost, Beograd, 1975.

1 Drugi deo diplomskog rada: ‘’ Teorijska shvatanja u jugoslovenskoj urbanoj sociologiji’’, kojeg sam 1992. Odbranio na Katedri za sociologiju Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, pred komisijom : dr. Sreten Vujović ( predsednik komisije) i dr. Ksenija Petovar ( član komisije).

2 U kontekstu istorije urbanizma, period od 1929. do 1951. godine obuhvata jednu od najznačajnijih ideoloških borbi — veliku debatu između “urbanista” i “dezurbanista” u Sovjetskom Savezu, koja je presudno uticala na razvoj socijalističkog grada i arhitekturu širom Istočne Evrope, uključujući i Jugoslaviju. 

Evo ključnih faza i karakteristika te polemike:

1. Velika debata (1929–1931) 

Ovaj kratak, ali intenzivan period obeležio je sukob dve vizije budućnosti u okviru prvog petogodišnjeg plana SSSRa

• Urbanisti (Leonid Sabsovič): Predlagali su izgradnju potpuno novih gradova (sotsgorod) sa ogromnim domovima-komunama za 2.000 do 4.000 ljudi. Cilj je bio potpuna kolektivizacija života kroz zajedničke kuhinje, kupatila i vaspitanje dece.
• Dezurbanisti (Mihail Ohitovič): Zastupali su radikalnu ideju nestanka gradova. Predlagali su naseljavanje duž transportnih i energetskih pravaca (tzv. “linearni gradovi”), gde bi svaka osoba imala svoju individualnu, mobilnu stambenu jedinicu u prirodi. Njihova krilatica bila je: “Dole sa neboderima istorijske zaostalosti!”. 

2. Period staljinističkog zaokreta (1932–1945) 

Debata je naglo prekinuta 1931/32. godine kada je Staljin obe vizije proglasio “levičarskim frazerstvom” i utopizmom. 

• Uvedena je stroga centralizacija i usvojen je model socijalističkog realizma (tzv. “Kultura dva”).
• Gradovi se više nisu posmatrali kao eksperimentalne laboratorije novog društva, već kao simboli državne moći sa širokim bulevarima, monumentalnim trgovima i klasicističkom ornamentikom. 

3. Posleratna obnova i institucionalizacija (1945–1951) 

Nakon Drugog svetskog rata, fokus se pomera na masovnu obnovu porušenih gradova:

• U Jugoslaviji, ovaj period obeležavaju radovi pionira poput Nikole Dobrovića i Branka Maksimovića.
• Dobrović je 1948. godine postao glavni arhitekta Beograda, donoseći modernističke ideje koje su vukle korene iz predratnih debata, ali prilagođene novom političkom poretku.
• Ovaj period završava 1951. godine, kada počinju da se javljaju prvi tekstovi o zaštiti istorijskih spomenika unutar urbanističkog planiranja, što je bio otklon od ranijeg radikalnog modernizma koji je želeo da sruši sve staro. 

3 Lav Davidovič Bronštajn, poznatiji kao Lav Davidovič Trocki (26. listopada 1879. – 21. kolovoza 1940.) je ruski političar, državnik, vojskovođa i revolucionarni vođa poznat kao osnivač Crvene armije i smrtni neprijatelj Staljina.

Rođen u ukrajinskoj jevrejskoj  familiji, Trocki je odmalena bio sklon buntovništvu, a u mladosti je prihvatio marksizam zbog čega je bio uhapšen i prognan u Sibir, odakle je pobegao. U Londonu se povezao s Lenjinom, ali vrlo brzo i razišao, prihvativši frakciju menjševika među ruskim socijaldemokratima. S Lenjinom se pomirio uoči Oktobarske revolucije, gdje je uzeo aktivno učešće. Nakon revolucije je Trocki uzimao važne položaje u boljševičkoj vlasti. Vodio je resor spoljnih poslova sve dok zbog protivljenja miru u Brest-Litovsku nije podneo ostavku. Nakon toga je imenovan za narodnog komesara za vojsku i mornaricu gdje se istakao u stvaranju Crvene armije te se smatra jednim od najzaslužnijih za boljševičku pobjedu u ruskom građanskom ratu. Nakon Lenjinove smrti je u SSSR-u započela borba za vlast i određivanje kursa kojim će krenuti kako nova država tako i radnički pokret. Trocki, koji se zalagao za permanentnu revoluciju, izgubio je u okršaju sa Staljinom i njegovim konceptom socijalizma u jednoj zemlji te je izbačen iz Partije i prognan iz SSSR-a. Ostatak života Trocki je proveo u inostranstvu , koristeći svaku priliku za žestoku kritiku Staljina i njegove politike kao izdaje marksizma. Godine 1940. Staljinov agent Ramon Mercarder ga je ubio u Meksiku. Boraveći u Meksiku imao je ljubavnu aferu sa slavnom meksičkom slikarkom, Fridom Kalo. Po Trockom je nazvana ideologija trockizam. https://sh.wikipedia.org/wiki/Lav_Trocki