1
Razliku između drevnog i istorijskog čovečanstva moguće je označiti jednom jedinom mišlju i to na sledeći način:
Drevno čovečanstvo je videlo uzajamnu vezu između kruženja prirode i sudbine bogova. Kada je istorijski čovek primetio kakvu je uzajamnu vezu videlo arhaičko doba, pomislio je: primarno očito može da bude samo večno kruženje prirode: večito smenjivanje proleća, leta, jeseni i zime. I bogovi žive u ovom kruženju i nalaze se u njemu. Svi žive u vrtlogu kruženja prirode, čak i bogovi, kada žive, cvetaju, umiru i ponovo se rađaju. Priroda je praslika sudbine Gilgameša, Bela, Herakla, Ozirisa, Rame.
Objašnjenje drevnog čoveka kaže da je to viparjaja, odnosno obrtanje smisla iskonske stvarnosti. Svojom sudbinom božanstvo ne kopira prirodu, nego upravo kruženje prirode nije ništa drugo do imitacija božanske sudbine. Priroda zato neprekidno ponavlja rađanje, život, smrt i vaskrsenje, jer ne ume i ne želi da se oslobodi slike božanske sudbine, čak i nema načina da se oslobodi ove slike koja je udarila pečat celokupnom univerzumu. Ne imitira proleće ponovno rađanje Boga, nego priroda oponaša ponovo rađanje Boga, i kada taj momenat oponaša, proleće je. Ne ponavlja Bog poredak prirode, nego priroda ponavlja sudbinu Boga od začeća vremena, i ponavljaće je sve do konca vremena.
2
Ova kao primer pomenuta misao izgleda prilično pogodna da se uz njenu pomoć podrobnije razjasne razlike koje postoje između viđenja istorijskog i drevnog čoveka. Kako bi se moglo izraziti naročito koliko je nepremostiva razlika između ova dva viđenja.
Viđenje i razmišljanje istorijskog čoveka počiva na logičkim suprotnostima; viđenje i razmišljanje arhaičkog čoveka počiva na analogijama. Glavni princip analogije jeste onaj koji Tabula smaragdina ovako izražava: „Ono što se nalazi dole istovetno je kao i ono što je gore; što se nalazi gore istovetno je kao i ono što je dole.”
Analogija znači da između svake pojave, fenomena, ličnosti, oblika, materije, svojstva na svetu postoji identičnost; ali između svake pojave, simptoma, ličnosti, oblika, materije, svojstva postoji i razlika. Činjenica da se sve na svetu razlikuje, ali je ipak istovetno, sve je isto to, ali se to isto javlja u mnoštvu, jeste činjenica koja se u drevnim vremenima naziva analogijom. Postoji analogija između kretanja zvezda i ljudske sudbine; postoji analogija između boja i glasova, između brojeva i tela. Svako od njih je drugo, ali je ipak svako to isto. Ovo večno novo i neponovljivo individualno svojstvo, koje je pak uvek isto i nepromenljivo jedno, zove se analogija. I arhaički čovek je video u ovim međusobnim razlikama, odnosno preko tih razlika postojeće sličnosti.
Za razmišljanje istorijskog čoveka, za razmišljanje u logičkim suprotnostima moderna karakterologija nudi lako razumljiv primer. Jedna od karakteroloških teorija, koja je naročito postala čuvena, ustanovljava tri osnovna tipa. Ova tri tipa su piknik, leptosom i atleta. Piknik je krupan, blag, vedar, miran čovek; leptosom je mršav, suvonjav, slab, nervozan, nemiran čovek; atleta je čovek uravnoteženog tela i raspolaže uravnoteženim osećajno-intelektualnim svojstvima.
Atletu odmah treba isključiti. Treba ga isključiti zato što nije izvoran i nije samostalan, nego je tip koji je ustanovljen na osnovu usaglašavanja prethodna dva tipa. Međutim, može se isključiti i leptosom, jer je on sušta suprotnost tipu piknika. Gde je piknik krupan, tamo je leptosom mršav; gde je piknik vedar, tamo je leptosom zabrinut; gde je piknik ciklotim, tamo je leptosom shizotim. Leptosom nije stvaran, nego logički konstruisana suprotnost pikniku. Jer nije reč o tome da ovaj ljudski karakter i njegova svojstva nisu bili poznati različitim drevnim karakterologijama.
Drugačije rečeno, sada nije pitanje šta mi danas nazivamo piknikom, da li ga je, na primer, aleksandrijska astrologija, zasnovana na haldejskoj baštini, znala kao žovijalnog čoveka: ovo je pod snažnim uticajem Raka i Riba, takozvanih vodenih znakova, naročito s prevagom planeta Jupitera i Meseca. U Kini, Indiji, na Tibetu, ovaj tip kao kosmička pojava poseduje i dublje analogije koje se javljaju unutar kruga ljudske prirode. Alhemiju da i ne pominjemo. Sada nije reč o svemu tome. Ono što je suštinsko u ovom trenutku jeste da je moderan čovek u svojoj karakterologiji zapazio samo jedan jedini tip, ali je načinio tri.
Taj tip je: piknik-žovijalan-Jupiter-Ribe. Taj tip je istinit. Taj čovek je realan. Leptosom, pak, nije ništa drugo do razumski konstruisana suprotnost tipu piknika. Leptosom je irealan. Nema čoveka leptosoma. On je, sve u svemu, racionalna konstrukcija u ogledalu onoga prethodnoga. Mišljenje modernog čoveka je prepuno ovakvih konstrukcija u ogledalu. Čak karakteristično moderno razmišljanje, scientifizam, gotovo je isključivo sastavljeno od ovakvih intelektualno konstruisanih suprotnih parova.
Takav je ekstrovertirani i introvertirani čovek; takva je suprotnost „duha“ i „života“; takva je „teologija“ i „religija“, ili „mit“ i „gnoza“, „racionalista“ i „iracionalista“ ili „hamitska“ i „etiopska“ suprotnost. Jung, Klages, Sorokin, Kajzerling, Bergson, Frobenijus i celokupno moderno naučno mišljenje je počinilo tu grešku, kada sagleda stvarnost u jednom jedinom obliku, uz ovaj oblik racionalnim metodom konstruiše sliku u ogledalu i veruje da je ova slika u ogledalu stvarna dopuna izvornog. Samo i jedino postoji introvertirani tip čoveka, nasuprot njemu nije ekstrovertirani tip, nego ekstroverzioni proces koji se nikada ne pojavljuje u tipično ljudskom obliku. Ista je situacija s Jungovim animus i anima. Isto je s Klagesovim Seele i Geist, sa Sorokinovim sensate i idealistic kulturama.
3
Arhaički čovek je razmišljao u analogijama. Takva je analogija da postoji sličnost između promena prirode i sudbine Boga. Takva je analogija da je blistavi nebeski svod svuda obeležje psihološke budnosti; Sunce nije ništa drugo do božanstvo koje znači svetlost; proleće znači da se obnavlja, rađa materijalna priroda koja živi pod čarolijom božanstva, leto znači da božanstvo cveta, jesen znači da vene, zima da umire i da se u proleće ponovo rađa. Takva je analogija da postoji veza između svojstava i kvaliteta ljudske duše, između drevnih elemenata i metala; postoji sličnost između metafizičkih principa i brojeva, kao što su to učili Ji-đing, egipatska ezoterika i Pitagora; postoji sličnost između tri osnovna kvaliteta sveta, prema učenju veda, između satva, radžas i tamas i kasta ljudske zajednice; postoji sličnost između kosmičke situacije i ljudskog karaktera, kao što to uči astrologija.
U prepoznavanju analogija nije presudna logička delatnost smisla, nego mnogo više dublji i elementarni doživljaj. Analogije doživljava manas, unutrašnje čulo. A preživljava na taj način što unutarnje viđenje neposredno iskusi uzajamni odnos unutarnjih slika koje se pred njim otkrivaju. Ovakva neposredna smislom i logički neobjašnjiva uzajamna veza postoji između metafizičkih principa i brojeva; ovakva nepotvrđena uzajamna veza postoji između početka sveta i bezgraničnog (apeiron), kao što je rekao Anaksamandar, ili između pramajke stvari i „vode“, kao što je rekao Tales.
Kako bi razmišljanje u analogijama, odnosno utisak nastao na osnovu viđenja u slikama bio sasvim plastičan, moramo se još jednom vratiti istorijskom čoveku. Istorijski čovek ne razmišlja u slikama, nego u smisaonim suprotnostima i potpuno slep je upoređen s arhaičkim čovekom. Intelektualna delatnost modernog čoveka apstraktna je i irealna. Konstrukcija slike u ogledalu je neistina. Konstrukcija slike u ogledalu, koja je rezultat razmišljanja u suprotnostima, pojmovna je, drugim rečima ona je bez slike, bez svetlosti, fiktivna, nebitna i prazna. U stvarnosti nema suprotnosti. Šta je to što postoji u stvarnosti? Jednom jedinom rečju: razlike. Obeležje sveta nije u suprotnostima, nego u razlikama.
Formula suprotnosti: pojam i suprotan pojam. Oba zajedno: sama stvar i njena slika u ogledalu. Formula razlike: beskraj sličnosti i razlika sveta. Postepeno razlikovanje kvaliteta i količine. Sve slično se razlikuje i sve različito je slično, ali tako da se sličnost nikada ne poklapa potpuno i razlika se nikada ne pretvara u potpunu suprotnost. Suprotnost nije svojstvo sveta i nije svojstvo stvarnosti, nego apstraktnog smisla. U stvarnosti postoji bezbroj stupnjeva predmeta, stvari, ljudi, događaja, misli, bića, slika i čak sa onim najudaljenijim se svi u nečemu i s nečim slažu, čak je sve slično, jer „ono što se nalazi gore nije ništa drugo nego ono što se nalazi dole“. Ali se čak razlikuje u nečemu i od onoga što mu je najbliže. Viđenje u analogijama je osetljivost prema sličnostima i razlikama.
4
U arhaičkom vremenu ljudsko saznanje nije pojmovna konstrukcija apstraktnih svojstava, nego je personifikovano i genetičko. Ovo saznanje je kasnije nazvano mitskim. Da bi se razumelo, mora se znati da se, po arhaičkom vremenu, sile sveta koncentrišu u središtu.
Ova središta, kao koncentracije sile, znače pojačani intenzitet u odnosu na malenu suprotnost delovanja ljudskog života. Ove koncentracije sile žive u oba sveta: u vidljivom svetu kao planete, dani, nebeska tela; u nevidljivom svetu kao duhovi, demoni, bogovi. Čovekovo bivstvo zavisi od delovanja nevidljivih i vidljivih koncentracija sila. Ova središta se mogu upoznati. Iskustvo o njima, pak, nije pojmovno i nije intelektualno, nego intuitivno, mistično i neposredno. Neposredno iskustvo je viđenje ideje, praslika. Ovo neposredno, intuitivno viđenje Grci su označili rečju teorija. Jer teorija izvorno nije intelektualno konstruisana teorija, nego je značila neposredno viđenje ideje i Boga.
Arhaičko saznanje ljudi ujedno je kosmičko saznanje sveta; ne kao moderna psihologija koja nije ništa drugo do racionalni sistem konstruisan od apstraktnih osobina, i nema nikakve veze sa živim čovekom. Moderan čovek razmišlja u intelektualnim suprotnostima. Drevni čovek uvek primećuje razliku. A koncentracije sila, koje se međusobno razlikuju, neposredno su viđene i proživljene, personifikovane su. Ne proizvoljno, kao što se kasnije verovalo. Moći, Sile, bogovi nadljudskog sveta, stvarno su posebna bića. Istina, osnova personifikacija počiva na metafizičko-mitsko-kosmičkim bićima, ali ova bića su istovremeno i lična bića. Ova bića su živa stvarnost koja je na višem stepenu bivstva: moći, demoni, Sile, bogovi.
Čovek sam po sebi ne može biti shvatljiv. To je mogla zamisliti samo moderna svest koja je nezakonito postala autonomna. Ali se nad njom ostvario udes: sve što sazna nije stvarnost, nego njena slika u ogledalu. To je konačni smisao konstrukcije slike u ogledalu. Čoveku je u stanju da sudi samo svest otkrivena višim natprirodnim silama. Ako je, pak, čovek svoju svest otvorio za natprirodni svet, odrekao se svoje autonomije. Svest postaje teonom ili kosmonom ili logonom, konačno eunom. Potom se u ovoj svesti, naravno, ne javlja odraz sopstvene intelektualne konstrukcije, nego: kosmos, zakon, logos, stvarnost, bivstvo.
Čovek nije autonomno biće, nego gnezdo i stanište kosmičkih moći i sila; svest nije svojstvo autonomije, nego mesto pečata nadljudskih sila. Jer reč tipos je najznačajnija reč saznanja o čoveku: znači pečat. Tipos je večito označena duša. Čovek znači i predstavlja one moći i sile čiji pečat nosi i koje čovek živi isto kao što i one žive njega i kao što ga one vode i nose, trzaju, zavode, sapliću, uzdižu, obaraju i vladaju njime. Ljudska duša živi usred srede bezbrojnih čarolija. Ove čarolije jesu čarobna lica. I ove čarobne ličnosti su istinite ili nisu istinite, zavisno od toga da li je duša sebe pobrkala s njima (adhyasa) ili nije.
Međutim, to nije dovoljno. Jer čovek nosi svet u sebi ne samo tipično, nego kao istoriju i genetički. Na ovoj tački se razvoj ne sme pobrkati s genezom. Razvoj je moderan apstraktan pojam; geneza je kosmičko zbivanje u svetu. Genetički, čovek znači i predstavlja neku određenu stanicu i u nekim situacijama određenu fizionomiju – granični slučaj. U ljudskoj ličnosti je najvažnije to što je ona ekstremna situacija. Nije u nama bitno kakve su nam osobine, nego u kakvom su jedinstvu u uzajamnoj vezi naše osobine, na kom vrhuncu bivstva stoje istrošene kao apsolutna granica preko koje se ne može prestupiti. Individua je krajnja situacija. Granična situacija. Ovu graničnu situaciju izražava lice ili ruka. To je neponovljivo: jedno. To je nepatvoreno. To je karakter.
Značenje karaktera je eshatološko. Svaki čovek stoji tamo kuda se zaputilo celo čovečanstvo, ali gde je moralo da se zaustavi, jer – nema dalje. Ovo “nema dalje” je ljudska ličnost. Zbog toga Sen-Marten kaže da ni jedan jedini čovek u svetskim zbivanjima nije suvišan. Čovek je večiti pokušaj: i večit je, i pokušaj je, i poslednja neopoziva stanica. Po Cigleru, stadijum na putu Večnog Čoveka. Jer mnoštvo nije ništa drugo do pokušaj da se ono što je bivstvo izgubilo od kvaliteta u Jedan, obešteti i nadoknadi kvantitetom. I svaka individua je taj pokušaj zajedno s ostalima kako bi bio ostvaren intenzitet bivstva kojim se živelo u drevnom Jedinstvu i da bi se tako vratilo u Jedinstvo.
To je ono što se u drevnosti shvatalo pod karakterom. Karakter je individualno lice, večito, drugačije rečeno: božansko lice, krajnja granična situacija lika bivstva. Pored tiposa, ovo je druga osnovna slika saznavanja čoveka. Tipos označava pečat sila, a karakter fizionomiju besmrtne ličnosti. Prema tome, čovekovo individualno biće nije sakralno samo zbog duše, nego je sakralno u drugom redu zbog tiposa, pečata, ali je u trećem redu sakralno zbog svog karaktera, odnosno i zbog situacije koju zauzima na granici bivstva, jer je ta situacija granica transcendencije.
5
Ako današnji čovjek želi da pribavi iskustvo o neposrednom viđenju praslika arhaičkog doba, za polazište može uzeti samo Grke. Mora to učiniti ne samo zbog toga što je viđenje praslika današnjem čovjeku ponajbliže u Platonovim idejama, već i zato što u određenom pogledu ovo viđenje još, ma i nevoljno, on umije da slijedi. Mora to učiniti zbog toga što je kod Grka viđenje praslika još živjelo u svojoj potpunosti. Grčki mit, ep, tragedija, metafizika, vajarstvo, arhitektura, nije ništa drugo do prikazivanje praslika. Likovi bogova, heroja, tragične sudbine, slike mislilaca prije Sokrata: voda, vatra, bezgranično, broj, atom, bivstvo – sve su to simboli čiji je pravi smisao i tajna: ideja koja se u njima očituje, odnosno praslika.
Sve ono što se nalazi prije Grka, samo je sasvim izuzetno razumljivo za savremenog čovjeka bez objašnjenja; iranska, hindu, kineska, egipatska baština djelimično su neprolazne, a praamerička se, pak, može shvatiti samo u nekim odlomcima. U ona vremena kada su „bogovi hodali po zemlji“, kao što pripovijeda baština, nesumnjivo je bilo opšte ono viđenje koje danas već poznajemo u pomalo patološkom obliku kao specijalnost pod nazivom clairvoyance.
Najvažniji među znakovima po kojima se prepoznaje drevno viđenje jeste to što za to viđenje čulni svijet nije bio granica. Tijela, predmeti, stvari nisu odbijali zrake čovjekovog viđenja, nego su ih upijali; paralelno s tim, prirodno, ni ljudsko viđenje nije bilo čisto čulno viđenje oka. Materijalna priroda nije bila niz međusobno oštro razdvojenih stvari; ali naročito nije bila niz oblika stvari koje su bile ograđene jedna od druge. Oštre granice nisu postojale zbog toga što materija nije označavala granicu. Ima mističnih mislilaca koji kažu da je u ovo vrijeme i sama priroda živjela u manje materijalizovanom obliku. Drugačije rečeno: priroda je slobodnije zračila spiritualnim silama koje se u njoj kriju. U stvarima je još bila vidljiva: ideja. U stvarnosti su još bili vidljivi demoni i bogovi.
Najvažniji znak znanja o drevnom čovjeku jeste: u svakom trenutku pretpostaviti da je ovaj čovjek raspolagao neizmjerno višim stepenom osjetljivosti prema metafizičkom svijetu od današnjeg čovjeka. Njegov život nije bio toliko zatvoren: gotovo je uvijek imao pristup u otvoreno bivstvo, i ne samo da je vidio uzajamne veze cjeline bivstva, nego ih je i razumijevao. Njegov pogled se nije lomio na površini omotača materijalnog privida, nego je prodirao kroz površinu tijela i vidio kroz omotač. Zbog toga je bio u stanju da vidi u personifikacijama i genetički: da u moćima sagleda Sile i bogove, ali da u njima sagleda i iskonsko.
I čovjek, bilo kako da obrće, prinuđen je da prizna kako je ovo viđenje ne samo spiritualnije i dublje od kasnijeg istorijskog viđenja, nego je bilo i istinitije. Istinitije onako kao što je pjesničko viđenje u istorijskim vremenima neuporedivo istinskije od pojmovno-intelektualnog viđenja. Izgleda sasvim vjerovatno da je arhaičko viđenje praslika, odnosno ono metafizičko viđenje bivstva koje umije da vidi i preko granice materijalne prirode, u istorijskom vremenu sačuvala umjetnost i poezija. Sa viđenjem sličnim onome koje je živjelo u vrijeme drevne baštine, kao što veli i Genon, danas se možemo susresti samo u umjetnosti.
6
Sasvim je prirodno što se paralelno s pojavom sve većeg sljepila tokom istorije javlja i sve veća nijemost govora. Između viđenja i riječi postoji stroga uzajamna veza. Ova činjenica se ne može dovoljno istaći u saznanju drevnog čovjeka. O neposrednim iskustvima viđenja drevnog čovjeka nemamo saznanja. Sve što o tome možemo saznati, prenosi nam jezik drevnog naroda. A što se tiče drevnog jezika, i za njega vrijedi ono što je rečeno i o viđenju. Drevni jezik je bio u spiritualnoj, dubljoj vezi s viđenjem pa otuda i u istinskijem odnosu. Po prirodi svojoj nije izražavao stvari, pojmove, nego simbole, praslike. Jezik je izražavao stvarnost otvorenog bivstva; natprirodnom viđenju odgovara natprirodni govor.
Ovaj splet koji je za drevnog čovjeka imao ime element, godišnje doba, slika, lice, danas se čak ni približno ne može iscrpiti. Jezik je obilježavao isto ono neizmjerno bogatstvo kao i viđenje: slike, odnosi, sličnosti, razlike, intenzitet, dubina, tako nakrcani i živo ustrojeni da ih danas tek veoma teško može dosegnuti u rijetkim trenucima samo najintenzivniji pjesnički jezik. U jednostavnoj činjenici da arhaički čovjek prirodu duše izražava leptirom, u tome nije živjela sličnost između duše i malenog insekta, nego u prvom redu svojstvo prirode prožeto božanskim slikama: leptir nije bio insekt, nego očitovanje boga, kao što su uopšte životinje pojave božanskog bivstva. Međutim, leptir nije simbolična riječ, nego ključ kojim se otključava i otvara kapija koja vodi božanskoj suštini, leptir se u svom biću insekta javlja u stvarnosti duše-boginje. I ova pojava je epifanija u strogom značenju riječi: odnosi se i na predmete. Mač je riječ božje presude, živi duh; naočari su opsjena i čarolija; kao što je sjaj zvijezde u mraku pokazivanje puta; kao što su ljestve težnja prema gore, ljiljan zemaljska pojava svjetlosti, dvoglavi orao nadljudska moć. Stvari su simboli – simboli božanskog otvorenog bivstva: riječi su ključevi kojima se otkrivaju i iskazuju smislovi ovih simbola.
Prirodu drevnog jezika čovjek razumije na kritičkoj tački svijeta, na onoj tački koju baština naziva sagrešenjem ili početkom materijalizacije. Drevna riječ je riječ božja. Stvoriteljska Riječ. Logos. Jer je svijet stvoren kad je izgovorena Riječ. Stvoriteljska snaga Boga nalazi se u riječi. Jevrejsko Sveto pismo kaže isto to kao i egipatsko znanje: Ptah, stvaralačko božanstvo, stvara ustima. Jer je riječ božja supstancija. Natpis crkve u Edfu kaže: „Sve što postoji nastalo je od njegove riječi.“ Imenovati je isto što i stvoriti. U Vavilonu je početak početka ono kad „ni nebo, ni zemlja ne imađahu imena“.
Iako se to danas prikazuje kao da se razumije, zapravo se griješi. Malo ljudi razumije šta je arhaički čovjek želio da kaže ovim riječima. Savremeni čovjek jezik razumije isto tako periferno, kao i svijet. Oči zamagljene za viđenje praslika ne mogu da dokuče ni stvarnost jezika. Vidjeti samo spoljni omotač jezika a ono što je unutra ne razumjeti, prokleta je omamljenost. „Jao onome“, kaže Kabala, „koji u Svetom pismu vidi puka i prosta zbivanja koja je neko ispričao običnim jezikom… svaka pojedina riječ pisma skriva veličanstvenu i duboku misteriju… i pismo ima tijelo… to tijelo je zakon, naredba, priča, ali to je samo tijelo. Svaka riječ ima svoj viši smisao.“ I moderni čovjek, umjesto da traga za dubljim smislom u pismu, pripisao je riječima niže značenje.
Drevna riječ, prva riječ, stvoriteljska Riječ, pra-logos, nije ništa drugo do objavljenje praslike svijeta koja je bljesnula u duhu Stvoritelja. U tom objavljenju treba razlikovati dva momenta. Prvi je onaj koji Grci nazivaju pneuma, Jevreji El Ruah, Indusi prana. To je ono za šta Biblija veli da je Bog udahnuo u čovjeka dušu. Ovaj dah je živa duša koja se očitovala riječju i vječita riječ je dah Boga prenijela u svijet. Jer je svijet nastao posredstvom riječi. Pneuma, prana, uvijek imaju natprirodno značenje. Za njega zna i koristi ga svaka istočnjačka joga. Dah u kosmosu je prisustvo izdahnutog božanskog duha. Ali za to znaju i Meksikanci koji kažu „narod živi od kraljevih riječi“. U Vavilonu „riječ prvosveštenika je moćnija od dvosjeklog mača“. Na ulazu u katedralu posjetioca je dočekivao natpis: „Kibi balati“ – što znači: Kaži život, odnosno: riječju stvori život.
Drugi momenat božanske stvoriteljske pra-riječi važniji je od prethodnog. On ne otkriva način prvog objavljenja, nego motiv prve izgovorene riječi. I prirodno je što je prva izgovorena riječ, koja nije ništa drugo do predak svake riječi i svakog jezika, udarila pečat svoje izvornosti svim riječima i jezicima svijeta.
Drugi momenat je što Stvoritelj izgovara riječ na najvišem stepenu svoje budnosti. Budnost nije intelektualna sposobnost, nego intenzivna osjetljivost bivstva; a najintenzivnija osjetljivost bivstva je ona koja se naziva ljubavlju. Jer je ljubav, podrazumijevajući ravan ljudskog života, ono kada se Ja potpuno gasi i ljudska se duša otvara univerzalnom bivstvu. U slikovitijem smislu i sa stanovišta lakše razumljivosti, dakle, moglo bi se reći da u trenutku stvaranja, kada je Stvoritelj izgovorio pra-riječ, Ja je za trenutak zgaslo u Stvoritelju i zablistala je praslika univerzalnog bivstva kao Svijet. Istovremeno je Svijet kao predmet vječite ljubavi bljesnuo i rasplamsao se u srcu Boga. To je bilo stvaranje. To je bilo stvaranje iz duha ljubavi. Jer kao što Zaratustra kaže: „Samo ljubav govori.“ Samo ljubav stvara. Samo ljubav vidi. Samo je ljubav budna. U korijenu svake riječi živi onaj intenzivni stepen budnosti koji je ljubav. Bilo gdje, bilo kada da je riječ izrečena, iz ma čijih usta: pravi govornik je bio duh ljubavi. Riječ može da izvire samo iz zgasnutog Ja.
Misterija ljubavi jeste da „se zaljubljeni preobražava u suštinu onoga koga voli“ (Ibn Arabi). Tajna stvaranja je što se Stvoritelj u misteriji ljubavi preobrazio u suštinu Svijeta. Tu tajnu čuva riječ.
Božanska pra-riječ za čovjeka se otvara jedino i samo u objavljenju. Na ovom mjestu opet treba da pružimo podrobnije objašnjenje za savremenog čovjeka. Objavljenje nije čudotvorna nebeska besjeda, niti tome sličan jednokratan i izuzetan događaj koji je pogrešno protumačen i koji se odigrava u mitskim spoljašnjostima. Objavljenje čovjek može da doživi samo u pojačanoj budnosti, kao viđenje praslika (teorija) i kao blistavo zvučni unutrašnji glas. Jer objavljenje nije tajna i nije zagonetka, nego glas univerzuma upućen sveopštosti otvoreno i poput sunčevih zraka. Čovjek ga ne doseže zato što se stropoštao s te visine. Objavljenja sačuvana u svetim knjigama jesu stanja čovjekovog najvišeg reda, kada čovjek umije da se vrati u drevno stanje i ponovo da se pretvori u božji smisao. Biblija, Veda, Zend Avesta, Bundahišn, Hermes Trismegistos, Manu, Ji-đing, svi tako uče. Kada čovjek postaje osjetljiv na riječ objavljenja, nije u vanrednom stanju, nije egzaltiran, nego upravo tada doseže normalno i zakonsko, iskonsko prastanje: vraća se na svoje mjesto, pored Stvoritelja.
Stvoriteljska pra-riječ posjeduje dva momenta: objavljenje duha daha (prana, pneuma) i ljubavi. Arhaički čovjek je poznavao oba momenta, čak je beskrajno više znao od pra-riječi. Ujedinjenje dva momenta, objavljenje daha i ljubavi, najvišeg objavljenja prane i budnosti, bila je praslika: plamen. Plamen – topao i svijetao, kao i sve pojave materijalne prirode, samo je simbol drevne duhovne prirode. U drevnoj duhovnoj prirodi plamen je zajednička slika božanskog daha i božanske budnosti: Živi Plamen. To je slika logosa. Plameni mač. To isto tako znaju i propovijedaju Zaratustra i Heraklit kao i Jakob Beme i Bader. Konačno razrješenje, pak, pruža Veda u dijelu koji govori o pet vatri (pančagnividja). Plamen nije ništa drugo do svijetleća toplota: dah i ljubav. Zbog toga je prvobitnost svih stvari, logos, princip svijeta.
Posle ovakvog uvoda, ako bi vrijedilo, moglo bi se preći na to da čovjek posebno govori o viđenju praslika i o čvrstoj vezi viđenja s jezikom. Mogli bi se ustanoviti i stepeni:
- pra-viđenju odgovara pra-riječ: prva, stvoriteljska riječ; to je najviši stepen budnosti: ljubav.
- neposrednom viđenju stvarnosti odgovara neposredan jezik; to je budnost univerzuma svijeta, nije najviša, nego samo duhovna; ovo je metafizički stepen i stepen objavljenja.
- viđenju praslika odgovara slikoviti prajezik; to je stepen mita.
- univerzalnom viđenju slika odgovara univerzalni slikoviti jezik; takva je većina poznatih drevnih jezika: kineski, sanskrit, tibetanski, praamerički, egipatski, iranski, grčki, latinski; ovaj stepen dostiže i čuva u modernim jezicima pjesnički jezik i jezik mističara.
- viđenju ideja odgovara jezik ideja: to je jezik velikih metafizičara, zakonodavaca, mislilaca: Lao-ce, Buda, Konfučije, Heraklit, Pitagora, Platon, Šankara.
Stepeni viđenja, odnosno stepeni sposobnosti jezika, odgovaraju pojedinim stepenima budnosti, a oni pak omotačima ljudske duše: svaki jezik otvara i raskida po jedan omotač, i objavljenje je supstancija koja se nalazi unutar pojedinih omotača. Božja imena su upila u sebe snagu svih jezika: ljudska imena, pak, nisu ništa drugo do izblijedjela i potamnjela božja imena.
Pojmovni i razgovorni jezik odgovara šestom omotaču, materijalnom omotaču prirode: puka spoljašnjost, bez dubine, jezik bez slika, kao što je i viđenje puko čulno viđenje oka. U ovom jeziku višu osjetljivost čuva pjesnički jezik. „Poezija je blistavi govor“, kako kaže Zaratustra. Elemenat poezije jeste Živi Plamen, logos. „Može se liječiti istinom, može se liječiti zakonom, može se liječiti nožem, ali od svih lijekova je najbolji onaj koji vrši sveta riječ, sveta riječ koja zrači iz srca pravog čovjeka.“
Bela Hamvaš
