Gospodar je roman irskog pisca Kolma Tojbina. To je njegov peti roman koji je dobio Međunarodnu dablinsku književnu nagradu, Stounvol književnu nagradu, Lambda književnu nagradu, Nagradu Los Anđeles Tajmsa za roman godine i, u Francuskoj, Le prix du meilleur livre étranger 2005. godine. Takođe je bio u užem izboru za Bukerovu nagradu 2004.
Rezime radnje
Gospodar prikazuje američkog pisca Henrija Džejmsa u poslednjim godinama 19. veka. Jedanaest poglavlja romana obeleženo je od januara 1895. do oktobra 1899. i prati pisca od njegovog neuspjeha u londonskom teatru, sa dramom Gaj Domvil, do njegovog povlačenja u grad Raj u Istočnom Saseksu, gdje je u narednim godinama brzo stvarao nekoliko remek-djela.
Roman počinje portretom Henrija kao javne ličnosti koja se oseća poniženo na neočekivan način, ne samo u javnom dijelu svoje književne karijere već i na ličniji način, gdje sve mjere predostrožnosti koje je preduzeo da bi nastavio život kakav je želio, dostignu krizu. Henri rešava da smanji svoj javni život kupovinom kuće u Raju i tada njeguje svoju usamljenost i proganjaju ga sve posledice koje je njegova potreba da održi zaštićeni prostor za život i rad stvorila tokom celog života. On je u svojim pedesetim i svjestan je toga kako je morao da odbije društvo svoje bolesne sestre, koju je obožavao, u jednom trenutku, kako je odabrao da ostane daleko od svoje zemlje i porodice, kako se osjećao da postaje hladan prema piscu prijatelju s kojim je prethodno bio veoma blizak, i postaje neženja s neriješenom seksualnošću, svakako blizak homoseksualnosti, živeći u kući sa poslugom na jugu Engleske i svakodnevnim posjetama stenografa kojem diktira. Portret Henrija, čovjeka zgroženog slučajem Oskara Vajlda dok potiskuje sebe i svoju seksualnost, pokazuje složenog i dvosmislenog čovjeka. On se suočava sa životom vršeći kontrolu nad tim koliko će otkriti, čak i sam sebi, i birajući da bude pisac kako bi upravo to i postigao.
Pozadina
Tokom prijema Irske PEN nagrade 2011. godine, Kolma Tojbina su pohvalili kao “Šampiona manjina”. Nije bilo vjerovatno da će se naći primaccm takvih pohvala kada se uzme u obzir konzervativna ruralna sredina iz koje je potekao, rekavši o svojoj mladosti provedenoj u porodičnom domu da ju je karakterisalo “veliko ćutanje”. Tojbin je prvi put odlučio da se otvoreno pozabavi svojom homoseksualnošću, bez velike pompe, u svom eseju “Novi načini da ubijete svog oca” objavljenom u novembru 1993. za London Review of Books. Ovaj razvoj događaja mora se posmatrati u kontekstu tadašnje kulturne klime. Dejvid Noris (političar) je, u tom trenutku, uspešno lobirao kod Evropskog suda za ljudska prava da donese presudu da su anti-gej zakoni u Irskoj bili flagrantno kršenje Evropske konvencije o ljudskim pravima. Takva presuda je dovela do donošenja zakona od strane Dáil Éireann u junu 1993. koji je dekriminalizovao homoseksualnost u Irskoj. To je kontekst iz kog se, kao gej pisac, pojavio Tojbin, kontekst tranzicije i rastućeg povraćaja izgubljenog gej identiteta. Ovaj povraćaj najbolje je sažeo kritičar Dženifer M. Džefers kada kaže: “Irski romani u poslednjoj deceniji dvadesetog veka teraju heteroseksualnu kulturu da vidi svoje ‘ugrađene’ rodne identifikacije; ne treba ni reći da to nije udoban niti lak proces. Irski verski, rodni, seksualni i materijalni presedani u fikciji koji otvoreno izazivaju heteroseksualnu kulturu i regulativu u osnovi ne postoje”. Stoga, Tojbinova kreativna produkcija – posle 1993. sve više istražuje teme homoseksualnosti na način koji je paralelan njegovoj “sve javnijoj samoidentifikaciji kao gej”.[6]
Glavni likovi
- Henri Džejms – Glavni junak i fokus pripovedanja romana.
- Alis Džejms – Neurotična, invalidska sestra Henrija Džejmsa.
- Vilijam Džejms – Henrijev nadmoćniji stariji brat.
- Vilki Džejms – Henrijev mlađi brat, brutalno povređen tokom Američkog građanskog rata.
- Mini Templ – Živahna mlada rodaka Henrija Džejmsa koja je bila primalac mnogo naklonosti od mladog Henrija.
- Konstance Fenimor Vulson – Dijelila je složeno prijateljstvo s Henrijem. Njena neplatonska privlačnost prema njemu nije bila uzvraćena.
- Oliver Vended Holms mlađi – Fakultetski prijatelj s kojim je Džejms bio na odmoru.
- Pol Jukovski – Umetnik koji živi u Parizu s kojim je mladi Džejms doživeo blisko prijateljstvo.
- Kaplar Hemond – Sluga dodijeljen Henriju tokom njegovog boravka u Irskoj, koji naizgled nudi neizrečeni seksualni susret s piscem.
- Hendrik Kristijan Andersen – Oportunistički vajar koji iskorišćava starijeg Džejmsa kako bi pomogao unapređenju sopstvene karijere. Živeo je neko vreme s Džejmsom u Lamb House.
Recepcija
Američki pisac Džon Apdajk opisao je knjigu u The New Yorkeru (28.06.2004): “Tojbinova tema je unutrašnji Džejms, majstor književnog stvaranja i ogromna zaćutkana arena snova i sjećanja i nagomilanih zapažanja”.
Danijel Mendelsojn u New York Review of Books takođe je hvalio knjigu, nazivajući je “nesporno djelo prvoklasnog romanopisca – onoga ko tokom protekle decenije piše odlične romane o ljudima odsječenim od svojih osećanja ili porodica ili oboje.”
Kompozicija
Kolm Tojbin odlučio je da napiše Gospodara u sličnim uslovima kao svoje prethodne romane – primjenjujući neudobno radno okruženje kako bi generisao veoma specifičnu radnu etiku. To uključuje tvrdu, neudobnu stolicu i odabiranje da svoje nacrte piše rukom umjesto uz pomoć modernih tehnologija poput računara.
Podsticaj za pisanje romana prvo je došao iz njegove zbirke eseja pod nazivom Ljubav u mračnom vremenu: Gej životi od Vajlda do Almodovara (2002), u kojoj je iskorišćena prilika za dublju meditaciju o seksualnom identitetu queer autora. U svjetlu ove studije, Tojbin je počeo da shvata dramski potencijal sukoba između Henrija Džejmsovog unutrašnjeg i spoljašnjeg ja. Međutim, Tojbin takođe često želi da istakne da Gospodar nije samo istraživanje Džejmsove seksualnosti: “Zaista me nije toliko zanimala njegova homoseksualnost osim onoga što mi je pružala kao drama odricanja.”
Stil
Gospodar je napisan u žanru istorijske fikcije i u naraciji trećeg lica koja naglašava intimni unutrašnji monolog Henrija Džejmsa, stil pisanja koji The Telegraph (London) Benjamin Markovits naziva “Tojbinovom specijalnošću”. Markovits odlučuje da povuče direktnu liniju između Tojbinove proze i čoveka kojeg prikazuje zbog njihove zajedničke lucidnosti i preciznosti jezika, “tako fine da može prikazati i najmanju varijaciju u raspoloženju ili okolnostima”.
Štaviše, Tojbinov naglasak na sećanju i prisećanju je takav da, kada se spoji s Džejmsovom vešto ostvarenom unutrašnjošću, čitalac se stalno sa Džejmsovom svešću prenosi nazad u događaje sećanja koja priziva.
Tojbin nas na taj način izvodi van temporalnog ograničenja četiri godine tokom kojih se roman odvija.
Seksualnost
Tojbin pruža detaljno istraživanje seksualnog identiteta Henrija Džejmsa. Leon Edel se smatra jednim od najznačajnijih biografa Henrija Džejmsa i unutar svoje temeljne petotomne biografije on bira da predstavi Džejmsa kao potpuno celibatnu osobu, stav koji je bio uobičajen otkako ga je prvi put izneo kritičar Sol Rozenzvajg 1943. Objavljivanje Henry James: The Young Master od strane Šeldona M. Novika 2004. bilo je jedno od prvih značajnijih izazova ovom dobro ustaljenom pristupu džejmsovskoj nauci. Ovaj zaokret u kritičkom pristupu proizašao je iz sve većeg broja Džejmsove prepiske s mladim muškarcima koja je dolazila na vidjelo zbog svoje ponekad prikrivene (ponekad ne) erotičnosti. Tojbin unutar Gospodara bira da sledi isti put kao Novik kroz svoje istraživanje skrivenog Viktorijanca.
Irski identitet
Tojbinov pristup nacionalnom identitetu unutar ovog romana pojavljuje se kao proširenje njegovog odgovora na The Essential Hemingway i zapravo prednjači Tojbinovoj privlačnosti prema Džejmsu; “količina emocija koja živi u onome što nije rečeno, onome što je bilo između reči i rečenica.” Ovu poentu Tojbin dodatno pojašnjava sam u svojoj zbirci eseja All a Novelist Needs kada primećuje da je “U razmatranju Džejmsovog stava prema Irskoj … i zaista prema njegovoj homoseksualnosti, važno zapamtiti da je on u oba slučaja bio nepraktikujući.” .
Nagrade i nominacije
Gospodar je dobio nagradu Los Anđeles Tajmsa za roman godine 2004. i bio je u užem izboru za Bukerovu nagradu 2004. Dobio je Lambda književnu nagradu 2005., Stounvol književnu nagradu 2005., francusku nagradu Le prix du Meilleur livre étranger (Najbolja strana knjiga) za 2005. i Međunarodnu dablinsku književnu nagradu 2006.
O knjizi
Kada se 2005. godine, na stogodišnjicu smrti Henrija Džejmsa, pojavio roman Gospodar, Džon Apdajk ga je pozdravio kao čudo od istraživačke lakoće i iznijansiranog tona. U ovom romanu, Kolm Tojbin kroz desetak ključnih životnih epizoda američkog romansijera Henrija Džejmsa zaista majstorski projektuje psihološki portret pisca koji je napisao Okretaj zavrtnja i Portret jedne lejdi, opisujući njegov porodični milje, odnose sa najbliskijima, prijateljima, osobama koje je voleo, ali i Džejmsovu usamljeničku posvećenost prozi, kojom je suvereno gospodario. Opisuje njegov život među umetnicima i aristrokatijom Pariza, Rima, Venecije i Londona. Puritanizam vremena koji ga je sputavao živo je opisan kroz epizodu sa Oskarom Vajldom koji je potresao Englesku.
O piscu:
Kolm Tojbin rođen je 1955. u Irskoj i živi u Dablinu.
GOSPODAR Kolm Tojbin (Colm Toibin)
Prevela Vesna Roganović
Biblioteka Hit, tvrd povez, 400 strana, 880,00 broj knjige 04484
