Prikaz
Peulić, Nikola (2024) Diabolus in formae animalis: bestijarijum Romana o Londonu Miloša Crnjanskog.
Kragujevac, Filološko-umetnički fakultet.
Stvaralaštvo Miloša Crnjanskog ne prestaje da izaziva nova čitalačka i istraživačka interesovanja, što potvrđuju i čitave nove monografske studije veoma mladih istraživača, kakva je i monografija Diabolus in formae animalis: bestijarijum Romana o Londonu Miloša Crnjanskog Nikole Peulića.
Ova studija nastala je kao rezultat prethodno obavljenog istraživanja u okviru izrade master rada pod naslovom Bestijarijum u Romanu o Londonu Miloša Crnjanskog i podeljena je u pet poglavlja: Uvod, Dijabolično i bestijarijum, Grad i bestijarijum, Mitski bestijarijum, Žena i bestijarijum. Predstavlja detaljnu analitičku interpretaciju bestijarijumskih oblika pronađenih u poslednjem romanesknom ostvarenju Miloša Crnjanskog, istovremeno nastavljajući istraživanja koja su se bavila dijaboličnim prezentacijama u njegovom stvaralaštvu, naročito u Romanu o Londonu, ali pružajući i jedan nov, sistematičan uvid u okviru odabranog istraživačkog zadatka i problematike.
Namera Peulićevog istraživanja bila je da u korpus studija koje su posvećene čitanju poslednjeg romana Miloš Crnjanskog uvrsti još jednu koja bi se bavila samo zverinjakom, odnosno u njemu predstavljenim bestijarijumskim figurama, koje se dovode u vezu sa đavolom i njegovom prozirnošću, polazeći od hipoteze da se „iza naizgled naivnih životinjskih simbola skriva […] dijabolička semantika” (16). Autor svoje istraživanje utemeljuje u relevantnim čitanjima proze Miloša Crnjanskog, posebno Romana o Londonu, imajući u vidu ranije radove Petra Džadžića, Mila Lompara, Jelene Banković, Radmile Popović, kao i novija istraživanja Slobodana Vladušića, Časlava Nikolića, Dragana Boškovića, Dušana Živkovića, Nastasje Pisarev, ali uz kontinuitet vlastitog bavljenja ovom problematikom, što je potvrđeno u autorovim već publikovanim naučnim radovima. Sigurnim istraživačkim uvidima čitalac biva vođen kroz istoriju bestijarijuma – istoriju pojma, te hronološku prizmu konkretnih književnoistorijskih prezentacija zverinjaka – od egipatske mitologije, antičkih spisa, preko srednjovekovnog Fisiologa – da bi se ukazalo na evoluciju pojma bestijarijumske figuracije i čudovišta: genetičku, teološku i estetičku, te egzemplarističku ili normativnu. Navedenim hronološkim pristupom upućuje se na formiranje teorijskih osnova bestijarijuma kao književne vrste koja je bila veoma zastupljena tokom srednjeg veka.
Sa ovakvog polazišta autor se kreće interpretativnom linijom otkrivanja čudovišnog oblika predstavljenih životinja i njihovih anomalija (osakaćenosti, izmene prirodnog staništa, deformisanosti ili neprepoznatljivosti) u Romanu o Londonu Miloša Crnjanskog. Zverinjak je protumačen kao susret sa nečastivim usmeren na destrukciju junaka, jer životinja je u romanu Crnjanskog „prisutna samo u onoj meri u kojoj joj dijaboličko dozvoli” (24).
Đavo je, kako se to u istraživanju i potvrđuje, prezentovan preko životinja, budući da se i ne prikazuje drugačije nego jedino putem znakova i simbola, a krajnji rezultat prisustva, odnosno glavna funkcija bestijarijumskih figura, jeste da se njihovim posredstvom ukaže na poništavanje utvrđenog sistema vrednosti (ali ne i samih vrednosti po sebi), kao i na ukidanje antropocentrizma, koje je praćeno i ukidanjem biblijskog ustrojstva sveta.
Rezimirajući brojna istraživanja o đavolu – poput knjige Nevolje s đavolom Lešeka Kolakovskog ili De Ružmonove studije U zagrljaju Đavola – o njegovoj promenljivosti, različitim manifestacijama, pa i o samoj prirodi zla, a imajući u vidu i poznatu Agambenovu monografiju Otvoreno: čovek i životinja, genezu dijaboličkog u Crnjanskovom romanu autor započinje interpretacijom figure škorpiona i formiranjem dijaboličke kosmogonije, koja svedoči o kraju teokratije i o nastupajućoj posthrišćanskoj sudbini čovečanstva. Sledeća bestijarijumska forma, izdvojena u gustoj mreži simbola je riba, tačnije bestijarijumska figura kita tj. nebeske ribe. Interpretacijske mogućnosti potvrđene su i komparativnim intertekstualnim čitanjem sa biblijskom književnošću, gde se posebno izdvaja Knjiga proroka Jone, mada reprezentativni komparativni uvidi u celoj studiji ne izostaju, te se u vezu sa ovim romanom dovode i druga dela svetske literarne baštine, čiji su autori Dante Aligijeri, Vergilije, Fjodor Mihajlovič Dostojevski, Fridrih Niče, Džonatan Svift, Gistav Flober, Fridrih Helderlin, Homer, Džejms Džojs, Vilijam Šekspir. Naredna životinja koja nastavlja ovaj katalog jeste zmija sa svojim ambivalentnim karakterom, gde se objedinjuju muški i ženski princip. Niz potom upotpunjuje i figura aždaje u oniričkim prostorima, sa naglašenom ženskom i htonskom dimenzijom. Autor dobro uočava da se preko pojavljivanja bestijarijumskih formi u vidu škorpiona, nebeskog kita i aždaje, gradacijski sagledava đavolovo približavanje glavnim junacima romana. Dijabolička forma seksualnosti predstavljena je figurom konjskog uda, gde se sablasni efekat postiže i parcijalizacijom tela. Ova podzemna dijabolička relikvija je bestijarijumska figura koja se izdvaja kao najzagonetnija predstava đavola.
Naredno poglavlje razmatra dvosmislenost megalopolisa i oslanja se na istraživanje Slobodana Vladušića, objavljeno u studiji Crnjanski, Megalopolis. Preko formi bestijarijuma u prostoru, uočena je figura belog medveda kao simbola onih duhovnih sistema koji London u pojedincu urušava. U dosluhu sa Džadžićevom studijom o prostorima sreće u delu Miloša Crnjanskog, Rusija se poima kao veliki beli medved koji za glavnog junaka postaje unutrašnja vertikala, odnosno ideja o utočištu ili ontološki egzil. Bestijarijumska figura bika tumači se kao dekonstrukcija Hristove figure, koja uključuje ne samo detronizaciju već i transformaciju, dok je njegova koža parodija samog tvorca, a ujedno i banalizacija ideje o spasenju. Slon se, dalje, posmatra i kao simbol grada, prostora, ali se preko ove figure sagledava i sistem zoomorfizacije, odnosno stapanja ljudskog i životinjskog. Posebno je zanimljivo izdvajanje patološkog oboljenja elefantijazisa, gde se putem uvećavanja ljudskih ekstremiteta čovek unižava i dodatno dekonstruiše, a humano se približava animalnom kako bi se ispunio smisao megalopolisa. Slika ptice emu kao ikone prozirnosti podzemne londonske železnice amblemska je figura-posrednik između Rjepnina i đavola, dok figura pelikana ne samo da predstavlja mehanizam životinje grada, već aktivira i jednu istorijsku referencu – Čarlsa I, ubijenog monarha – koja je simbol Engleske i njenog istorijskog sećanja, ali i determinanta suicida, te tako još jedna potvrda trijumfa grada.
U poglavlju koje se bavi mitskim bestijarijumom nanovo je istaknuta prenaglašenost čovekove materijalističke i biološke dimenzije. Putem remitologizacije otkrivaju se mreže megalopolisa i utvrđuje modifikovan sistem vrednosti. Tako se Sfinga javlja kao jedan od mitskih reprezenata megalopolisa, London sâm, da bi se ukazalo na nevidljivost kao novovekovnu moć. Autor čita Sfingu kao nadmetafizički pojam koji istovremeno prikazuje i groteskni nacionalni udes srpskog naroda. Karakteristika novog mita je da nema odgonetke jer nema ni celovite slike sveta. Ne može se spoznati zagonetka jer je Sfinga nema i tako se zver pokazuje kao nevidljivi ali delotvorni antijunak i dokaz čovekove nemoći. Potom se preko forme sirene pravi paralela sa Nađom, budući da je ova mitska figura reprezent telesnog i bestidnog i u suprotnosti je sa njenom anđeoskom figuracijom. Sirena poništava Hristov simbol ribe, a seksualnost diskredituje ljubav. Figura Meduze kao najpoznatije Gorgone mami na smrt, dok Kiklop desakralizuje hrišćanski diskurs i ontološku vertikalu poznatu iz Lestvice Svetog Jovana Lestvičnika. Polifem se, međutim, prepoznaje samo u jeziku kao ideja ljudožderstva i smrti, ali ne i kao bestijarijumska figura koju bi odlikovala telesnost.
Posredstvom mitskih figura napravljen je uvod u poslednje poglavlje, posvećeno ženi i bestijarijumu. Zaključuje se da su ptice kod Crnjanskog uvek u vezi sa ženskom prirodom. Zveroliko u ženi je tu sa ciljem da se preko seksualnog nuđenja ulovi Rjepnin, a kao takva se izdvaja i funkcija figure labuda. U ovom poglavlju pravi se još jedna zanimljiva paralela, ovoga puta između ideje Kirke i Londona.
Đavo je u ovom Crnjanskovom romanu, a prema detaljnoj analizi Nikole Peulića, sadržan u svetu vidljivom putem simbola, fizičkih entiteta megalopolisa, ali je sam po sebi nevidljiv jer ne želi da se predstavi u izvornom obličju, već da sakrije svoju dijaboličku konotaciju. Sjedinjenja sa Bogom ovde ne može biti jer je on isključen iz romanesknog sveta, a bestijarijumske figure rasvetljavaju dublju semantiku mreže megalopolisa, u kojoj je čovek izjednačen sa animalnim i postoji samo u telu, dok je svako jednako podložan zoomorfizaciji. Čitava monografija preko pregleda, sistematizacije i klasifikacije formi bestijarijumskih figura, govori u prilog hipotezi o simboličkoj predstavi đavola, čije je prisustvo u potpunosti ukinulo božansko i spasiteljsko.
Pažljivim čitanjem detalja-simbola, hermeneutičkim odgonetanjem njihovih značenja, prozni tekst čita se poput pesničkog, što samo još jednom potvrđuje liričnost Crnjanskove proze. Pružajući nam još jedno novo čitanje poslednjeg romana ovog srpskog autora, gde se demonski lik produbljuje putem interpretacije bestijarijumskih figura, autor ove monografske studije daje garanciju ozbiljnosti u iskustvu tumačenja i u generaciji mlađih istraživača. Metodološki utemeljenim istraživanjem i preglednim izlaganjem ukazano je na nove okvire koji pružaju mogućnosti za ponovnu valorizaciju ovog klasika srpske književnosti. Pristupajući na akademski način svim relevantnim prethodnim istraživanjima, autor svoju monografiju postavlja u niz postojećih studija, dajući joj tako legitimitet i vrednost, a ujedno obezbeđujući čitalačku publiku ne samo za ovo, već i za svoja buduća istraživanja.
Jelena Mladenović
Univerzitet u Nišu
Filozofski fakultet
Departman za srbistiku
