Uvod
Ova knjiga se sastoji od većeg broja eseja koji su pisani u relativno dužem vremenskom periodu između 2018. i 2024. godine. Deo eseja je prethodno objavljen u naučnim časopisima na engleskom i slovenačkom jeziku – objavljivanje u ovakvim stručnim publikacijama podrazumeva niz prilagođavanja i uklapanja zamišljenog teksta u okvire žanra „naučnog članka” usled čega nužno dolazi do skraćivanja i svojevrsne „kompresije” argumenata i zaključaka. Upravo zbog toga, pojavila se zamisao da pomenute eseje, zajedno sa onima koji do sada nisu publikovani, objavimo u njihovom integralnom obliku, onako kako su inicijalno bili zamišljeni i to na srpskom jeziku.1 U tom smislu, ovi eseji su pisani bez ideje da čine homogenu celinu – njih ne objedinjuje nikakav zajednički predmet analize, osim načelne ideje da se problematizuje pitanje teorije i umetnosti, te njihova veza sa materijalnim uslovima društvene reprodukcije. Zajednički imenitelj ovih eseja je stoga, kao što ističemo u jednom od tekstova, analiza veza mišljenja i proizvodnje, kulture i ekonomije, intelektualnog i manuelnog rada, odnosno simboličke i materijalne proizvodnje. Ipak, sve ovo ne znači da ovde okupljeni eseji ne dele i jednu dublju međusobnu vezu koja se ne tiče toliko njihovog predmeta – a koji se kreće od vizuelnih umetnosti, preko književnosti do filozofije – koliko određenog metodološkog pristupa, sistema, odnosno određene teorijske problematike. Ovu problematiku možemo opisati pozivanjem na dva najbazičnija i konstitutivna koncepta istorijsko-materijalističke literature – reč je o konceptima oblika proizvodnje i društvene formacije. Zadržimo se nešto detaljnije na eksplikaciji oba ova koncepta pre nego što objasnimo način na koji oni korespondiraju sa materijalom koji čini ovu knjigu.
Kao što je dobro poznato, koncept oblika proizvodnje Marks i Engels su razradili kroz kritiku postavki klasične političke ekonomije, pre svega Adama Smita i Dejvida Rikarda. Dok klasici podrazumevaju da su ekonomski zakoni univerzalni i da su identični za sve istorijske epohe, te da važe za najrazličitije vrste društvenih formacija, od zajednica sakupljača plodova do Engleske iz poznog 18. i ranog 19. veka, dakle industrijskog društva, dotle Marks i Engels smatraju da je ova pretpostavka o aistoričnosti bilo koje društvene prakse, pa i načina proizvodnje, bazično metafizička i idealistička. Oni uvode koncept oblika proizvodnje da bi ukazali na suštinsku istoričnost kategorija političke ekonomije i da bi razbili epistemološku grešku klasika koji buržoaske odnose proizvodnje retrospektivno i nekritički primenjuju na analizu neburžoaskih društvenih formacija. Marks pod konceptom oblika proizvodnje podrazumeva, kako to u altiserijanskom ključu ističu Beri Hindes i Pol Herst, kombinaciju proizvodnih odnosa i proizvodnih snaga koja je strukturirana kroz dominaciju proizvodnih odnosa (Hindess and Hirst, 1975: 9). Pojam proizvodnih snaga se inače odnosi na način aproprijacije, prisvajanje prirode, odnosno na radni proces putem koga je određeni sirovi materijal transformisan u gotovi proizvod. Kako Marks ističe u prvom tomu Kapitala, rad je proces između čoveka i prirode u kome čovek vrši svoju razmenu materije s prirodom i ovu razmenu omogućava, nadzire i uređuje vlastitom delatnošću. Samim tim, čovek istupa prema prirodnoj materiji kao prirodna sila, on pokreće prirodne snage svog tela, ruke i noge, glavu i šaku ne bi li prirodnu materiju prilagodio sopstvenim potrebama (Маркс, 1948, књ. 1: 127). Prema tome, prosti momenti procesa rada jesu najpre neka svrsishodna delatnost, tj. sam rad, zatim predmet na koji rad deluje i najzad sredstva kojima deluje. Krajnji cilj ovog procesa rada jeste stvaranje određenog proizvoda, određene upotrebne vrednosti, tj. prirodne materije koju je čovek, menjajući joj oblik, prilagodio svojim potrebama. U daljem tekstu Kapitala Marks opisuje različite kombinacije elemenata radnog procesa pri čemu se posebno fokusira na razlike između manufakturne i industrijske proizvodnje. Ovom analizom on zapravo pokazuje da prelaz iz jednog oblika proizvodnje (pretkapitalističkog) u drugi (kapitalistički) istovremeno podrazumeva kompletnu transformaciju načina na koji se kombinuju elementi radnog procesa. Dok je manufaktura podrazumevala jedinstvo sredstava rada i predmeta rada putem jednostavnih zanatskih alata, industrijsko društvo ovo jedinstvo postiže putem mašine. „Proizvodne snage” se, dakle, odnose na istorijski specifičnu artikulaciju i kombinaciju elemenata radnog procesa, a ne na ove elemente po sebi. U tom smislu, nisu alatke zanatlije ili industrijska mašina kao takva ono što određuje oblik proizvodnje, već istorijski specifične forme njihove artikulacije u konkretnom radnom procesu (Hindess and Hirst, 1975: 11). Upravo ovo ukazuje na činjenicu da je kombinacija proizvodnih odnosa i proizvodnih snaga strukturirana kroz dominaciju proizvodnih odnosa – nisu proizvodne snage, tj. način prilagođavanja prirode ono što određuje oblik proizvodnje, već su to društveni odnosi koji oblikuju i determinišu stepen razvoja proizvodnih sredstava. Samim tim, istorijski materijalizam nije empiristička, tj. tehno-deterministička teorija istorijskog razvoja procesa rada, već istorijska, materijalistička teorija društva, tj. različitih tipova oblika proizvodnje. Upravo zbog toga, proizvodne snage i proizvodni odnosi čine svojevrsno dijalektičko jedinstvo – nije moguće dati nezavisno određenje niti proizvodnih snaga niti proizvodnih odnosa koje bi bilo odvojeno od analize oblika proizvodnje unutar koga su oni kombinovani. Pojam proizvodnih snaga se pri tom odnosi na istorijski specifičan način prisvajanja viška rada i specifični oblik društvene distribucije sredstava za proizvodnju koja odgovara datom obliku prisvajanja viška rada. Dakle, ono što je u istorijsko-materijalističkom konceptu oblika proizvodnje ključno nije tehnološka osnova određenog društva (stepen razvoja proizvodnih snaga), već način na koji se odvija podela između potrebnog i viška rada, te način na koji dolazi do prisvajanja viška rada (proizvodni odnosi) koji povratno određuje tehnološku osnovu društva (proizvodne snage).
Dok je ovako postavljen koncept oblika proizvodnje konstitutivan za Marksovu misao, sa pojmom društvene formacije čini se da nije tako – Marks ovaj drugi koncept pominje retko i više usputno, a najeksplicitnije u svega jednom pasusu u Osnovama kritike političke ekonomije (delu poznatom po svom nemačkom originalu – Grundrisse) gde između ostalog piše:
„U svima društvenim oblicima postoji određena proizvodnja koja određuje rang i uticaj svima ostalim i čiji odnosi zbog toga određuju rang i utjecaj svima ostalim. Ovo je opće osvjetljenje, u koje se utapaju sve ostale boje i koje ih modificira u njihovoj posebnosti. To je naročiti etar koji određuje specifičnu težinu svakoj egzistenciji koja se u njemu istakne” (Marx, 1979a: str. 23).
Problem prevoda izvornog Marksovog teksta je ovde od posebno naglašenog značaja: on koristi termine Gesellschaftsformen i eine bestimmte Produktion koje prevodioci na srpskohrvatski jezik prevode kao „društveni oblici” i „određena proizvodnja”. U jednoj novijoj interpretaciji ovog pasusa moguće je pronaći nešto drugačiji predlog za prevođenje ovih termina – Gesellschaftsformen kao „društvene formacije”, a eine bestimmte Produktion kao „jedan oblik proizvodnje” (Burns, 2024: 1). Smisao gornjeg pasusa se tako može shvatiti na sledeći način: A. u svim društvenim formacijama postoji jedan oblik proizvodnje koji određuje rang i uticaj svima ostalima (oblicima proizvodnje); B. dati oblik proizvodnje određuje specifičnu težinu svakoj drugoj egzistenciji koja se u datoj društvenoj formaciji istakne.
Postoji, dakle, očigledna disproporcionalnost u načinu na koji Marks tretira koncepte oblika proizvodnje i društvene formacije, u smislu da je on celokupni svoj teorijski rad posvetio razradi prvog koncepta (sa fokusom na kapitalistički oblik proizvodnje i brojne napomene o mogućnosti postojanja drugih oblika – azijskog, antičkog, feudalnog, komunističkog i sl.), a da je drugi samo usput definisao u svega jednom kratkom pasusu. Objašnjenje za ovu disproporciju ponovo možemo naći u Grundrisse i to na mestu gde Marks opisuje prirodu teorijske proizvodnje, te distinkciju između apstraktno-formalne i realno-konkretne ravni teorijske analize. Za razliku od empirističkih doktrina kakve su dominirale naukom u 19. veku, a po kojima realno-konkretno prethodi apstraktnoj refleksiji (materijalistički empirizam Dejvida Hjuma, na primer), Marks, pozivajući se na Hegela, ističe da je obrnuti put jedina naučno ispravna metoda: teorijska apstrakcija omogućava empirijskim činjenicama da „progovore”, da postanu teorijski vidljive – teorija se kreće od apstraktnog ka konkretnom, a ne obrnuto. Kako Marks to pokazuje u Grundrisse, na prvi pogled se čini da u procesu mišljenja treba krenuti od realnog i konkretnog, od stvarnog sne pretpostavke; ipak, konkretno je konkretno zato što je ono sjedinjenje mnogih određenja, dakle jedinstvo mnogostrukog. Upravo zbog toga se ono
„u mišljenju pojavljuje kao proces sjedinjenja, kao rezultat, ne kao polazna tačka, mada ona jest zbiljska polazna tačka, pa stoga i polazna tačka opažanja i predstave. Onim prvim putem bila je puna predstava rasplinuta u apstraktno određenje; ovim drugim apstraktna određenja dovode do reprodukcije konkretnog putem mišljenja” (Marx, 1979a: 18).
Drugim rečima, Marks pokazuje da je proces spoznaje proces rada i teorijske razrade, te da je mišljeno-konkretno ili spoznaja stvarnog, proizvod te teorijske prakse (Althusser i Balibar, 1975: 92). Centralni proizvod istorijsko-materijalističke teorijske prakse jeste koncept oblika proizvodnje. Oblik proizvodnje pripada apstraktno-formalnoj ravni analize, dok društvena formacija pripada realno-konkretnoj ravni. Spoznavanje realno-konkretnog predmeta teorije kakav je istorijski materijalizam moguće je samo kroz razradu apstraktno-formalnih koncepata te iste teorije. Upravo zbog toga Marks ulaže sav napor da putem teorijske proizvodnje „ekstrahuje” koncept oblika proizvodnje kao ključni koncept nove nauke. Zbog toga Marks, smeštajući svoj tekst u ravan teorijske apstrakcije, opisuje kapitalistički oblik proizvodnje u svom čistom obliku – u društvenoj „realnosti” ovaj oblik se nikada ne javlja u svom čistom obliku, svaka društvena „realnost” je sastavljena od većeg broja oblika proizvodnje, pri čemu se jedan izdvaja i nameće kao dominantni. Mi se u „realnosti” stoga nikada ne susrećemo isključivo sa oblikom proizvodnje već sa društvenim formacijama, ali da bismo spoznali istorijsku konkretnost određene društvene formacije neophodno je poći od apstrakcije Kapitala. S tim u vezi, Kapital nije istorijsko već je teorijsko delo, ono kao takvo ne opisuje nijedno istorijski konkretno društvo, čak ni Englesku 19. veka, već teorijski ekstrahuje jedan oblik proizvodnje u svom čistom, dakle, apstraktno-formalnom obliku. Ovaj apstraktno-formalni nivo (ravan teorije) je neophodan da bi se razumele istorijske specifičnosti društva kao što je Engleska od 16. do 19. veka (ravan istorije), o kojem Marks, sasvim sporadično, nudi izvesne uvide. Najznačajniji i relativno retki primeri ovakve realno-konkretne analize određene društvene formacije su u Kapitalu dati, recimo, u poglavljima o tzv. prvobitnoj ili primitivnoj akumulaciji kapitala. Analizirajući Englesku, on ističe da se kapital pojavljivao najpre sporadično i lokalno, naporedo sa starijim oblicima proizvodnje, da bi sa razvojem trgovačkog kapitala i manufakture sve više potiskivao ove starije oblike, te da bi, na kraju, kapitalistički oblik proizvodnje postao dominantni oblik. Društvena formacija se tako sastoji od dva, ako ne i više načina proizvodnje koji međusobno stupaju u odnos interakcije. Tek kada kapitalistički način proizvodnje postane dominantni, tj. kada se ovaj više ne javlja sporadično već sebi prilagođava način reprodukcije čitavog društva, tek tada možemo govoriti o određenoj društvenoj formaciji kao kapitalističkoj društvenoj formaciji (Burns, 2024: 15). Marks time kao da ostavlja mogućnost da kapitalistički oblik proizvodnje i kapitalistička društvena formacija mogu imati različite istorije – kapitalistički oblik proizvodnje je nastao u poznom srednjem veku, ali je kapitalistička društvena formacija nastala znatno kasnije, tj. onoga trenutka kada je kapitalistički oblik sebi podredio sve starije oblike proizvodnje kao što je, na primer, feudalni (17).
Ova distinkcija između formalno-apstraktne i realno-konkretne ravni istorijsko-materijalističke analize, odnosno razlika između koncepta oblika proizvodnje i koncepta društvene formacije je posebno bila važna za klasike marksizma kao što su bili Vladimir Lenjin i Lav Trocki. Oni su ovu distinkciju zadržali iz praktičnih razloga, kao odgovor na kontradikcije epohe – Marks je, naime, pišući o mogućnostima strateškog, dakle revolucionarnog izlaza iz kapitalističkih odnosa uglavnom pretpostavljao da se ovaj izlaz može desiti u najrazvijenijim kapitalističkim sredinama, tamo gde se antagonizmi i protivurečnosti specifični za kapitalistički oblik proizvodnje vide najjasnije, na mestu gde se manifestuju u svom „čistom” obliku (tek je kasnije u životu, u čuvenim pismima Veri Zasulić, Marks počeo da promišlja mogućnost revolucije u Rusiji; videti: Marx, 1964). Revolucionarna situacija se ipak javila ne u centru kapitalističkog svetskog sistema, ne u Engleskoj, već u „zaostaloj”, odnosno polufeudalnoj Rusiji, dakle na periferiji tog istog sistema i to u dva navrata – najpre 1905. a potom i 1917. godine. Ovo je postavilo niz pitanja na koje su vođe ovih revolucija morale da ponude odgovore – koji su uslovi vodili u genezu revolucionarnog stanja? Da li je u sredini u kojoj se nije desila buržoaska revolucija moguć direktni „skok” u postkapitalizam i potom puni socijalizam? Da li u procesima društvene transformacije postoji jedan univerzalni obrazac prelaza iz jednog oblika proizvodnje u drugi ili svako društvo, tj. svaka društvena formacija ima svoje lokalne specifičnosti koje ukazuju da univerzalni narativ istorijskog razvoja zapravo ne postoji? U odgovoru na ovakva pitanja Lenjin se oslonio upravo na Marksov koncept istorijski i prostorno specifične društvene formacije – u Rusiji na prelazu iz 19. u 20. vek postojala je koegzistencija različitih oblika proizvodnje, pre svega kapitalističkog u svom usponu, feudalnog u svom zalasku i sitnog robnog načina proizvodnje (oličenom u sitnom seoskom posedu) koji su, međutim, bili nadodređeni kapitalističkim oblikom proizvodnje kao vladajućim oblikom (Lenjin, 1960, knj. 2). Lenjin je time, čak ni ne koristeći taj termin, u praktičnom smislu razradio koncepte nadodređenosti te protivurečne društvene formacije sa dominantom, a koji će u drugoj polovini veka biti konstitutivni za Luja Altisera i strukturalni marksizam. Trocki je, slično Lenjinu, smatrao da se društva često razvijaju nezavisno jedna od drugih, te da su ova društva nejednaka kako u kvantitativnom (stopa ekonomskog rasta, rast populacije i sl.), tako i u kvalitativnom smislu (različiti nacionalni identiteti, različiti politički sistemi, geografske specifičnosti i sl.). Sa druge strane, ova društva stupaju i u odnose međusobne interakcije te kao takva funkcionišu kao međusobno uvezani partikulariteti koji zajedno čine veći totalitet – savremeni kapitalistički svetski sistem. Samim tim, zaostale, nerazvijene zemlje primaju uticaje iz ekonomski razvijenijih zemalja centra (i obrnuto) usled čega u svakoj društvenoj formaciji koegzistiraju na jedan protivurečan i često antagonistički način, kako arhaični elementi, specifični za starije, pretkapitalističke načine proizvodnje, tako i elementi visoko razvijenog kapitalističkog sistema. Svako društvo stoga jeste protivurečna društvena formacija nejednakog i kombinovanog razvoja. U uvodnom poglavlju svoje monumentalne Istorije Ruske revolucije, Trocki će svoj koncept izložiti sledećim rečima:
„Razvoj istorijski zaostalih nacija nužno vodi do osebujne kombinacije različitih faza u istorijskom procesu. Njihov razvoj u celini dobija neplanski, složen, kombinovani karakter. […] Zakoni istorije nemaju ništa zajedničko sa pedantnim šematizmom. Neujednačenost, najopštiji zakon istorijskog procesa, najoštrije i najsloženije se otkriva u sudbini zaostalih zemalja. Pod udarom spoljašnje nužde, njihova zaostala kultura je prinuđena da napravi skokove. Iz univerzalnog zakona neravnomernosti tako proizilazi drugi zakon koji bismo, zbog nedostatka boljeg imena, mogli nazvati zakonom kombinovanog razvoja – pod kojim podrazumevamo spajanje različitih faza putovanja, kombinovanje odvojenih koraka, amalgam arhaičnih i savremenijih oblika. Bez ovog zakona, koji naravno treba uzeti u celom njegovom materijalnom sadržaju, nemoguće je razumeti istoriju Rusije, pa čak ni bilo koje zemlje druge, treće ili desete kulturne klase” (Trotsky, 2008: 4, 5).
Dakle, Marks, Lenjin i Trocki, koncept društvene formacije tretiraju kao praktični, realno-konkretni pojam koji im služi za analizu prostorno i vremenski specifičnog uvezivanja i nadodređenja različitih oblika proizvodnje. Tek će Altiser i njemu blizak krug autora od ovog pojma načiniti jedan od centralnih teorijskih koncepata čitavog istorijsko-materijalističkog sistema. Ipak, naša teza je da se u strukturalnom marksizmu Altisera i njegovog kruga mogu pronaći oba elementa u problematizaciji koncepta društvene formacije, a koje su u praktičnom obliku ponudili Lenjin i Trocki: A. pojam nadodređenja, tj. društvene formacije kao formacije sa dominantom i B. pojam kombinovanog i nejednakog razvoja.
Tezu o strukturi sa dominantom u poslednjoj instanci Altiser je razradio u knjigama Za Marksa (Altiser, 1971), te u Kako čitati kapital (Althusser i Balibar, 1975).2 Na oba mesta osnovni Altiserov cilj jeste kritika Hegelove filozofije istorije, te onoga što Altiser označava kao „ekspresivni kauzalitet” istorijskog razvoja. Po njemu, osnovna odlika Hegelovog pristupa jeste homogeni kontinuitet vremena, te istovremenost vremena ili kategorija istorijske sadašnjosti (Althusser i Balibar, 1975: 99). Po Hegelu, naime, tvrdi Altiser, homogeni kontinuitet vremena jeste samo odraz postojanja kontinuiteta dijalektičkog razvoja ideje. Vreme se tako može posmatrati kao kontinuum u kome se reflektuje dijalektički kontinuitet razvojnog procesa ideje. Sa druge strane, to implicira i da je odnos društvenog totaliteta prema neposrednom postojanju takođe neposredan: svi elementi celine u strukturi istorijskog postojanja koegzistiraju u istom vremenu, u istoj sadašnjosti, te su jedni drugima istovremeni u toj sadašnjosti (99). Elementi celine dati su u svojoj suprisutnosti, oni čine jedinstvo totaliteta, tj. svojevrsno „duhovno” jedinstvo. Hegel time društvo vidi kao homogenu celinu – svi delovi tog društva su „totalni delovi”, jedni druge izražavaju i svaki izražava društveni totalitet koji ga sadrži, jer svaki u sebi sadrži, u neposrednoj formi svog izraza, samu bit totaliteta. Drugim rečima, svaki deo totaliteta jeste deo „duhovne celine”, izražava tu celinu i funkcioniše kao svojevrsni pars totalis (101). Altiser smatra da se naivna recepcija takvog hegelijanskog totaliteta gde delovi izražavaju celinu (ekspresivna kauzalnost) desila u empirizmu, te u istorijskim naukama koje uvek kreću od pogrešnih očiglednosti svakodnevne „prakse”.
Za razliku od hegelijanske koncepcije totaliteta kao ekspresivne „duhovne celine”, Altiserov marksizam polazi od koncepta kompleksne celine, te od koncepta strukturalne kauzalnosti. To je celina čije je jedinstvo daleko od toga da bude izražajno ili „duhovno” jedinstvo Hegelove celine, to je celina koja je artikulisana kroz kompleksnosti i kao takva je strukturirana celina (Althusser i Balibar, 1975: 103). To znači da ova celina sadrži različite i relativno autonomne nivoe ili instance koje koegzistiraju u tom kompleksnom strukturalnom jedinstvu, međusobno se artikulišući, uvezujući, kombinujući na istorijski specifičan način zahvaljujući nadodređenosti ekonomijom, odnosno istorijski specifičnim oblikom proizvodnje, tj. načinom prisvajanja viška rada. Time je Altiser precizirao novu značajnu tačku: struktura celine artikulisana je kao struktura jedne hijerarhizovane organske celine. Koegzistencija članova i odnosa u celini podvrgnuta je poretku dominantne strukture koja uvodi specifični poredak u artikulaciji članova i odnosa (104). Drugim rečima, iz Altiserovog ugla, istorijski materijalizam ne barata konceptom društva, shvaćenog kao celina, duhovno jedinstvo, odnosno forma, već konceptom društvene formacije. Delovi formacije ne izražavaju jednoznačno i pravolinijski celinu kao totalitet (čuveni „duh vremena”), već imaju relativnu samostalnost u odnosu na celinu. Društvena formacija reflektuje Marksovu tezu o složenoj strukturi, te strukturalnoj kauzalnosti (koja zamenjuje gore pomenutu Hegelovu ekspresivnu kauzalnost):
„Ovdje upozoravamo na jednu kapitalnu točku: ta dominacija jedne strukture za koju nam Marx ovdje daje primjer (dominacija jednog oblika proizvodnje, npr. industrijske proizvodnje nad jednostavnom robnom proizvodnjom) ne može se svesti na primat središta, kao što se ni odnos elemenata prema strukturi ne može svesti na izražajno jedinstvo svojim pojavama unutrašnje biti. Ta hijerarhija predstavlja samo hijerarhija postojećeg djelovanja između različitih ‘razina’ društvene cijeline. Budući da je svaka od razina i sama strukturirana, ta hijerarhija dakle predstavlja hijerarhiju, stupanj u oznaku postojećeg djelovanja između raznih razina prisutno strukturiranih u cjelini: to je hijerarhija djelovanja dominantne strukture na podređene strukture i njihove elemente. Na drugom sam mjestu (u knjizi Za Marksa – napomena N.D.) pokazao da tu ‘dominantnost’ jedne strukture nad drugima u jedinstvu određene konjunkture trebamo razumjeti iz principa determiniranosti ‘u posljednjoj instanci’ neekonomskih struktura ekonomskom strukturom, te da je ‘determiniranost’ u posljednjoj instanci ‘apsolutni’ uvjet nužnosti i razumljivosti pomicanja struktura u hijerarhiji djelovanja, ili pomicanja ‘dominantnosti’ između strukturiranih razina cjeline, da jedino ta ‘determiniranost u posljednjoj instanci’ dopušta da se izbjegne proizvoljni relativizam zamjetljivih pomaka, dajući tim pomacima nužnost određene funkcije.” (104)
Altiser upravo zbog toga piše o koegzistenciji različitih strukturiranih nivoa, instanci, ekonomskoj, političkoj, ideološkoj, dakle o ekonomskoj infrastrukturi, pravnoj i političkoj nadgradnji, ideološkim i teorijskim formacijama (filozofija, nauka) koji više ne mogu biti mišljeni u koegzistenciji hegelovske sadašnjosti, tj. njegovom homogenom kontinuitetu vremena. Altiser stoga piše o mogućnosti i nužnosti koncipiranja različitih istorija koje odgovaraju svakom od pomenutih nivoa, odnosno instanci. Njegov pristup mu omogućava da govori o ekonomskoj istoriji, o istoriji religija, istoriji ideologija, istoriji filozofije, istoriji nauke, istoriji umetnosti, ukazujući na relativnu nezavisnost svake od ovih istorija (105-106). Ono što uvezuje ove različite istorije, tj. različite instance društvene formacije, ono što ih drži na okupu, odnosno ono što ove relativno autonomne instance nadodređuje jeste Marksov koncept istorijski specifičnog oblika proizvodnje.
Strukturalni marksizam je time pokušao da razbije jednu liniju interpretacije koja je često izazivala zabune unutar istorijskog materijalizma, a po kojoj „neekonomske” prakse poput religije, prava, nauke, filozofije, umetnosti, te mišljenja u najopštijem značenju te reči pripadaju sferi „nadgradnje”: nadgradnja je samo epifenomenalna refleksija ekonomske baze, pasivni oblik odražavanja, tj. refleksije ili mimezisa. Altiserijanski krug je pokušao da odbaci ovu teoriju odražavanja i na njeno mesto smesti pomenutu teoriju nadodređenja „u poslednjoj instanci”.3 S tim u vezi, paralelno sa gore iznetom Altiserovom formulacijom, Balibar piše:
„Ti pojmovi poput svih termina koji određuju veze svojih predmeta (‘odgovarati’, ‘graditi na’), važni zbog svoje praznine, a ipak su hranili cjelokupnu marksističku refleksiju o problemu ideologija i superstruktura, imaju samo tu funkciju da naznače gdje Marx ovoga puta ne želi ići privremeno; oni nisu dakle spoznaja tih razina i njihovih uzajamnih odnosa, nego obično praktično određenje – (očito u smislu teorijske prakse) koje pokazuje razinu ekonomske strukture u njenoj relativnoj autonomiji, koju će Marx proučavati. Ipak, da bi to određenje bilo moguće, valja ispuniti neke teorijske uvjete koji daju pravi smisao tom određenju: da ekonomska struktura, pod uvjetom nove definicije svoga pojma, ima relativnu autonomiju, koja omogućuje da je razumijemo kao slobodno polje istraživanja; da pluralitet instancija bitno bude obilježje svake društvene strukture (ali valja podvrći ispitivanju njihov broj, naziv i termine koji određuju njihovu vezu); da je problem nauke o društvu upravo problem oblika varijacije njihove veze” (Althusser i Balibar, 1975: 212).
Suština pristupa Altisera i njegovog kruga autora jeste kritika marksističkog istoricizma gde se istorija, te istorijski razvoj društva posmatra kao teleološka, pravolinijska progresija. S tim u vezi, koncept nejednakog i kombinovanog razvoja, onako kako su ga postavili Marks i Trocki, posebno jasno se može prepoznati u Balibarovom doprinosu u knjizi Kako čitati Kapital, a koji naročito potencira strukturalni pristup u čitanju Marksovog dela. Ovo je zapravo značilo odvojiti marksističku misao od svih ostataka empirizma i razraditi marksističke koncepte kao čiste teorijske koncepte, teorijske apstrakcije čija je ekstrakcija neophodna da bi započelo bilo kakvo konkretno, pa i istorijsko istraživanje (načelo koje altiserijanci preuzimaju iz gore iznetih napomena u Grundrisse, po kojima teorija prethodi spoznavanju empirijskog predmeta). Balibar ističe da je oblik proizvodnje jedan od najbazičnijih i najapstraktnijih teorijskih koncepata koje je ponudio Marks i da se tek kroz spoznaju teorijskog utemeljenja ovog koncepta može razraditi određena teorija istorije. Ovaj koncept zapravo jeste strukturalna kombinacija elemenata (radnik; sredstva za proizvodnju koja se dalje sastoje od predmeta rada i sredstava za rad; ‘ne-radnik’ odnosno subjekt koji prisvaja višak rada; odnos vlasništva; odnos stvarnog ili materijalnog prisvajanja). Istorijski specifičan oblik proizvodnje jeste istorijski specifično kombinovanje ovih uvek istih elemenata koji čine teorijski koncept oblika proizvodnje. Istorijska periodizacija, dakle, jeste teorijska analiza različitih varijacija u kombinovanju elemenata koji čine koncept oblika proizvodnje (Althusser i Balibar, 1975: 231). Iz ovoga proizilazi zaključak da marksizam nije evolucionizam, te da marksizam raskida sa hegelijanskom koncepcijom hronološkog, unutrašnjeg razvoja oblika. Strukturalni marksisti zapravo rade sa onim što Balibar određuje kao „diferencijalnu analizu oblika”, odnosno sa razradom opštih pojmova istorijske nauke. Analiza istorijske dijahronije, odnosno smene ili linearne progresije jeste zamenjena sinhronijskom analizom strukture i njenog unutrašnjeg načina konstituisanja, odnosno koncept linearnog i kumulativnog razvoja je zamenjen konceptom sinhronijske koegzistencije mnoštva heterogenih elemenata strukture, odnosno date društvene formacije. Iz ovoga proizilazi drugačiji pristup starom marksističkom problemu i to onom prelazu iz jednog oblika proizvodnje u drugi. Ovaj prelaz se, po Balibaru, ne može misliti linearnim, dijahronijskim terminima, kao ukidanje jedne i uspostavljanje druge strukture, već kao složena borba za hegemoniju jedne strukture nad drugom, pri čemu stara struktura nastavlja da postoji unutar jedne šire, samoj sebi protivurečne strukture kakva je neka istorijski specifična društvena formacija. Prelaz iz jednog oblika u drugi nije potpuna destrukcija strukture, već rekombinovanje elemenata koji čine datu strukturu, tj. proizvodnju. Čak ni pojedinačni oblik proizvodnje ne može nestati preko noći, već on nastavlja da postoji u prekombinovanom odnosu elemenata, gde sada dominantno, nadodređujuće mesto zauzima neki drugi oblik proizvodnje. U takvom kontekstu, dijahronijska linearnost više nije nužno deo naučne demonstracije: prelaz iz jednog oblika proizvodnje se može misliti kao sinhronijsko, protivurečno i kontradiktorno sapostojanje više oblika proizvodnje, s tim što se menja mesto onog oblika koji zauzima dominantno, nadodređujuće mesto. Društvo, dakle, nije hegelijanski totalitet, celina, zaokružena forma, već kontradiktorna i protivurečna formacija sa dominantom. Upravo zbog toga Balibar skoro da doslovno ponavlja formulaciju Lava Trockog o nejednakom i kombinovanom razvoju:
„Prijelazna razdoblja dakle obilježavaju, istodobno s oblicima nekorespondencije, koegzistencija više načina proizvodnje. Tako manufaktura nije samo u kontinuitetu s obrtom, s obzirom na prirodu proizvodnih snaga, nego pretpostavlja i njegovu stalnost u određenim granama proizvodnje, pa ga čak pored sebe i razvija. Manufaktura prema tome nije nikad jedan način proizvodnje, već je njeno jedinstvo koegzistencija i hijerarhija dva načina proizvodnje. Krupna industrija se nasuprot tome brzo širi iz jedne proizvodne grane na sve ostale. Prema tome se čini da odvajanje odnosa i instancija u prijelaznim razdobljima samo odražava koegzistenciju dva (ili više) načina proizvodnje u jednom jedinom ‘simultanitetu’ i dominaciji jednog nad drugim. Potvrđuje se tako da i o problemima dijakronije valja misliti u okviru problematike teorijske ‘sinkronije’: problemi prijelaza i oblika prijelaza jednog načina proizvodnje u drugi, problemi su sinkronije koja je općenitija od sinkronije sâmog načina proizvodnje koja obuhvaća nekoliko sistema i njihove odnose (prema Lenjinu, u Rusiji je, u početku razdoblja prijelaza na socijalizam, postojalo i do pet koegzistirajućih načina proizvodnje, nejednako razvijenih i organiziranih, u jednoj hijerarhiji s dominantom). Analizu tih odnosa dominacije Marx je samo skicirao, i ona sačinjava jedno od glavnih područja otvorenih istraživanja njegovih sljedbenika” (312).
Ovim kratkim prikazom istorije dvaju teorijskih koncepata – oblika proizvodnje i društvene formacije – pokušali smo da iscrtamo konceptualni okvir, tj. određenu problematiku koja uvezuje eseje koji čine ovu knjigu, odnosno gore pomenuto Balibarovo „područje otvorenih istraživanja” u koje pokušavamo da intervenišemo. Ono što, dakle, povezuje ove eseje jeste razmatranje svega onoga što spada u simboličku proizvodnju – pre svega likovne umetnosti, književnosti i filozofije – kroz istorijsko-materijalističke koncepte kao što su oblik proizvodnje, društvena formacija, nadodređenje, te nejednaki i kombinovani razvoj. Štaviše, čini nam se da postoji određena misao, čak teorijska hipoteza koja se u punom ili delimičnom obliku, više ili manje eksplicitno provlači kroz svaki esej koji čini ovu zbirku tekstova, a koja glasi: umetnički, književni ili filozofski tekst (da upotrebimo ovaj strukturalistički termin koji je uobičajeno primenjivan za sve oblike simboličke proizvodnje) nije u formalnom i značenjskom smislu zatvorena i samodovoljna celina, totalitet, odnosno forma, već je sama sebi protivurečna i kontradiktorna formacija nejednakog i kombinovanog razvoja; ova formacija je u poslednjoj instanci nadodređena, u datoj istorijskoj konjunkturi onim oblikom proizvodnje koji se u datoj konjunkturi nameće kao dominantni oblik proizvodnje. Ovako postavljen okvir nam omogućava da napravimo neku vrstu teorijske i epistemološke distance u odnosu na klasične discipline istorije umetnosti, estetike, filozofije umetnosti i istorije književnosti, te da se krećemo u okviru sasvim drugačije vrste teorijske problematike koju su, pozivajući se upravo na teoriju društvenih formacija koju su artikulisali Luj Altiser i njemu blizak krug autora, marksistički teoretičari Rastko Močnik i Rade Pantić, imenovali terminom teorija simboličkih formacija. Eseji skupljeni u ovoj knjizi su, dakle, naš doprinos ovom kolektivnom teorijskom projektu artikulacije i razrade jedne drugačije i suštinski heterodoxne teorijske problematike, kako prema tradicionalnim humanističkim i društvenim disciplinama, tako i prema danas aktuelnom polju različitih kulturnih „studija”.4
Materijal u knjizi je organizovan u četiri veće tematske celine. Prvi deo pod naslovom „Kulture nejednakog i kombinovanog razvoja” obuhvata jedan duži esej posvećen preispitivanju nasleđa prvog značajnog teorijskog dela koje je ponudilo primenu pomenutih koncepata oblika proizvodnje i društvene formacije, i to onako kako ih je artikulisao strukturalni marksizam Altiserovog kruga, na čitanje simboličke proizvodnje kakva je književnost – reč je o knjizi Teorija književne proizvodnje Pjera Mašrea iz 1966. godine (Macherey, 1992; Montag and Wasser, 2022). Analizirana je veza između Lenjinovih postavki o nadodređenoj društvenoj formaciji (tj. formaciji sa dominantom) i Mašreovog altiserovsko-lenjinističkog pristupa. Mašreovi zaključci, te teza o nejednakom i kombinovanom razvoju je dalje proširena i primenjena na analizu pretkapitalističkih društvenih formacija (antičke društvene formacije), te predmodernih književnih tekstova (Ilijada i Odiseja). Posebno je potenciran Lenjinov i Altiserov koncept nadodređenja, te je u skladu sa tim realizovana kritika Mašreovih poznijih tekstova o književnosti za koje smatramo da predstavljaju teorijsku regresiju u odnosu na njegovu prvu knjigu, i to napuštanjem materijalističkog koncepta nadodređenosti i prihvatanjem, u poststrukturalističkom maniru, idealističkog koncepta razlike za koji tvrdimo da je suštinski stran marksističkoj misli.
Drugi deo, „Ka kritici filozofskog fetišizma”, obuhvata tri eseja koji problematizuju pitanje odnosa filozofije i ideologije, te koji predstavljaju najpre primenu Altiserovog koncepta nadodređenja i dominante u poslednjoj instanci na analizu filozofske ideologije, a potom primenu Son-Retelove teze o realnoj apstrakciji na analizu robnog i epistemološkog fetišizma. Analogno Lenjinovoj tvrdnji da određenu društvenu formaciju čini kombinacija oblika proizvodnje koja je pri tom determinisana u poslednjoj instanci jednim oblikom kao dominantnim oblikom, ističe se da društvenu formaciju čini mnoštvo ideologija, ali da se jedna ideologija nameće kao dominantna, odnosno kao hegemonu ideologija. Istaknuta je veza filozofije i ideologije i naglašena Altiserova teza po kojoj filozofija nije ništa drugo do ideologija u svom sistematizovanom, odnosno teorijskom obliku. Pošto se svaka ideologija javlja podjednako u rasutom, disperzivnom obliku i u relativno sistematizovanom, kompaktnom, teorijskom obliku, te kako teorijski sređena ideologija ima potencijala da se nametne kao dominantna, hegemonu ideologija, ističe se da filozofija kao praksa sistematizacije i uvezivanja rasutih ideoloških reprezentacija učestvuje u klasnim borbama za ideološku hegemoniju. Ipak, kao i svaki drugi oblik simboličke proizvodnje, filozofija se u ovu borbu uključuje iz pozicije svoje sopstvene relativne autonomije, jezikom i postupcima koji su inherentni filozofiji kao specifičnom i relativno autonomnom obliku simboličke proizvodnje. Klasne borbe u filozofiji su time izražene na način koji je specifičan za filozofiju kao teorijsku praksu – kroz sukob između idealizma i materijalizma između kojih se permanentno odvija borba za teorijsku hegemoniju. Preko ovog sukoba filozofija učestvuje u klasnim borbama specifičnim za datu istorijski specifičnu društvenu formaciju. Najzad, u eseju posvećenom Alfredu Son-Retelu analiziran je način na koji filozofija doprinosi reprodukciji kapitalističke robne proizvodnje – u tom smislu, drugi deo naše knjige nije kritika određenog filozofskog pravca ili filozofske škole mišljenja, već je kritika filozofije u celini kao prakse koja negovanjem specifičnog oblika epistemološkog fetišizma doprinosi reprodukciji, za kapitalizam specifičnog robnog fetišizma. U drugim, pretkapitalističkim formacijama, umesto robnog možemo govoriti o drugačijim oblicima fetišizma (npr. fetišizmu politike u antičkim društvenim formacijama), čijoj reprodukciji, kada se javlja, filozofija aktivno doprinosi. Drugi deo ove knjige služi da naš pristup na što jasniji način odvojimo od filozofije kao vrlo specifičnog oblika ideološke prakse.
Treći deo, koji smo naslovili „Umetnost i antiumetnost” sadrži tri eseja koja se bave nasleđem avangardne i neoavangardne umetnosti. U ovim esejima posebno dominira Marksov koncept oblika proizvodnje, te na taj način ovi eseji predstavljaju neku vrstu nastavka i dalje razrade ideja i teza koje smo problematizovali u našoj knjizi Uvod u socioekonomsku teoriju i istoriju slika (Dedić, 2021). U toj knjizi smo krenuli od opšteg određenja kapitalističkog oblika proizvodnje, a koji počiva na odvajanju neposrednih proizvođača od sredstava za proizvodnju (najamni rad kao istorijski specifikum kapitalističkog načina proizvodnje), te na prisvajanju viška rada kroz proizvodnju pre svega relativnog viška vrednosti (u pretkapitalističkim formacijama prisvajanje viška rada se odvija kroz prisvajanje viška proizvoda, a ne viška vrednosti). Analizom ekonomske specifičnosti umetničke proizvodnje istakli smo da se umetnost ne uklapa u opšti obrazac kapitalističkog oblika proizvodnje, te da umetnost ostaje na nivou sitnog zanatskog rada (neposredni proizvođač kao vlasnik sopstvenih sredstava za proizvodnju), te da u odnosu na kapitalistički način provođenja umetnost zadržava status relativne autonomije. Ova autonomija je relativna, a ne apsolutna, pošto je i umetnička proizvodnja kao oblik sitne zanatske proizvodnje nadodređena kapitalističkim oblikom kao dominantnim oblikom. Ovo nadodređenje umetnosti kapitalističkim načinom provođenja se dešava logikom monopolske cene (merilo vrednosti umetničkog dela nije količina rada koji stoji iza njega, te otud umetničko delo jeste roba koja nema vrednost već samo cenu) što otvara mogućnost finansijskih špekulacija u sferi umetnosti (umetnost kao oblik fiktivnog kapitala). Prema tome, naš pristup u Uvodu se kretao u okvirima analize dvaju preklapajućih istorija: istorije umetnosti kao proizvodnje robe s monopolskom cenom i istorije buržoaskokapitalističkog društva. U toj analizi nije bilo prostora za diskusiju o revolucionarnim pokušajima prevazilaženja umetnosti kao sitne zanatske proizvodnje robe s monopolskom cenom, a koje je moguće samo sa revolucionarnom transformacijom buržoasko-kapitalističkog društva. Eseji prikupljeni u novoj knjizi time problematizuju vezu avangardnih i neoavangardnih pokreta u pre i postrevolucionarnim društvima kakve su bile Rusija i Jugoslavija u 20. veku. Eseji nude analizu načina na koje je realizovan prelaz iz društava nejednakog i kombinovanog razvoja (društva koja se karakterišu kombinacijom kapitalističkog i pretkapitalističkih oblika provođenja uz nadodređenost kapitalističkim oblikom) u postkapitalistička društva tzv. prelaznog perioda (društva koja se karakterišu kombinacijom novog socijalističkog i starijeg kapitalističkog načina proizvodnje sa perspektivom kretanja ka punom socijalizmu), te načina na koji su ova društva, kroz spoj umetnosti i revolucije, pokušavala sa većim ili manjim uspehom da realizuju prevazilaženje buržoaske koncepcije umetničke autonomije. Eseji time problematizuju pitanje veze i odnosa umetnosti i postkapitalizma.
Poslednji odeljak u knjizi koji je naslovljen „Slika kao formacija nejednakog razvoja” jeste primena koncepta simboličke formacije na analizu slike. Esej koji čini ovaj poslednji deo knjige je nastavak naših analiza koje smo sproveli u knjizi Između dela i predmeta (2017), a u kojoj smo se bavili formalističkim nasleđem američkog istoričara umetnosti Majkla Frida. U eseju je naznačena veza između problema formalističke analize slike i teorije ideologije. Iako esej ne sadrži eksplicitno iznete koncepte kao što su društvena ili simbolička formacija, nadodređenost, determinanta u poslednjoj instanci i nejednaki i kombinovani razvoj, ovakav konceptualni okvir se spontano nameće već samom činjenicom da je veza formalizma i teorije ideologije postavljena još u raspravama ruskih formalista dvadesetih godina 20. veka, posebno u delima Bahtinovog kruga, a da je iz ovakvog konteksta u drugoj polovini veka dospela u altiserovske rasprave o ideologiji, te o nadodređenosti u poslednjoj instanci. Formalizam je implicitno prisutan i u Mašreovoj Teoriji književne proizvodnje koji je insistirao na istoričnosti književnih dela, ali ne u njihovom odnosu prema svetu izvan njih, već iznutra, imanentno njihovoj formi i njihovom sadržaju. U ovakvoj analizi Mašre je prepoznavao nemogućnost dela da dostignu koherentnost i zaokruženost, a koja proizilazi iz kontradiktorne i protivurečne prirode ideoloških praksi sa kojima su ova dela u vezi. Na osnovu ovoga smo i izveli već pomenutu tezu o delu kao kontradiktornoj formaciji nejednakog i kombinovanog razvoja. Ovakve teze su ovde iznete kroz polemičku analizu Fridovih postavki, te kroz transpoziciju ovih teza na problem vizuelne reprezentacije i kontradiktornosti koje ova unosi u praksu gledanja. Galerijska slika kao medij je ovde analizirana, na primeru karavađizma, kao kontradiktorna i sama sebi protivurečna formacija, pri čemu je ova kontradiktornost determinisana kontradiktornom prirodom ideološke prakse.
Nikola Dedić
1 Eseji koji do danas nisu objavljeni su „Ideologija filozofske teorijske formacije: mesto ideja u procesu društvene reprodukcije” i „Realna i idealna apstrakcija: kritičke refleksije o Son-Retelovoj kritici filozofske epistemologije”. Eseji koji su ovde preštampani u integralnoj verziji, bez većih izmena, jesu tekstovi posvećeni časopisu Zenit, jugoslovenskoj novoj umetničkoj praksi i karavađistima. Ostali eseji su prethodno objavljeni u znatno izmenjenom i redukovanom obliku. Bibliografski podaci o prethodnim objavama su dati na odgovarajućim mestima u samoj knjizi.
2 Kako čitati Kapital je kolektivni teorijski poduhvat Luja Altisera, Etjena Balibara, Rožea Establea, Žaka Ransijera i Pjera Mašreja koji je kao knjiga prvi put objavljen 1965. godine. Srpskohrvatski prevod francuskog izvornika je objavljen u skraćenom obliku i obuhvata samo Altiserov i Balibarov prilog. Za integralnu verziju videti: Althusser et al. 2016.
3 Teza o društvenoj formaciji, a posebno Altiserova interpretacija ove teze koja podrazumeva determinisanost „u poslednjoj instanci”, iako uticajna, nije uvek u marksističkim krugovima prihvaćana sa podjednakim entuzijazmom. Još jedna teorijska tradicija koja nam je bila bitna u pisanju eseja skupljenih u ovoj knjizi jeste tzv. politički marksizam čiji predstavnici, međutim, dosledno odbacuju Altiserove postavke smatrajući ih formalističkim i, zahvaljujući temama koje su orijentisane na opštu teoriju i epistemologiju, suštinski stranim marksističkoj misli. Jedna od glavnih protagonistkinja ove tradicije, istoričarka Elen Meiksins Vud sprovodi kritiku Altisera i čitavog strukturalnog marksizma, tvrdeći da je determinisanost u poslednjoj instanci u osnovi i dalje mehanicistički postavljen koncept koji, na kraju, upada u apstraktni teoreticizam koji pokazuje malo (ili nimalo) interesa za istorijsku realnost konkretnih društava (altiserovski krug autora uostalom nije pisao nikakvu istoriografiju, već su se njihovi tekstovi bavili čisto filozofskom i epistemološkom problematikom) (Wood, 2000: 50). Kritika Meiksins Vud je donekle tačna – altiserovci nisu napisali nijedno delo marksističke istoriografije, njihov pristup redovno ostaje na nivou apstraktnih i neretko kruto formalizovanih teorijskih modela. Ipak, Vud zanemaruje da teze o društvenoj formaciji, te determinisanosti u poslednjoj instanci nisu prvi razvili Altiser i strukturalni marksisti, već boljševički autori koji su produkovali (makar) dva vrhunska primera marksističke istoriografije – reč je o Razvitku kapitalizma u Rusiji Vladimira Lenjina (Lenjin, 1960, knj. 2) i Istoriji Ruske revolucije Lava Trockog (Trotsky, 2008). Za jednu moguću kritiku Altisera videti esej „Ideologija filozofske teorijske formacije: mesto ideja u procesu društvene reprodukcije” u ovoj knjizi.
4 Obribe ove nove teorijske problematike Rastko Močnik i Rade Pantić su postavili u okviru kursa koji su pod nazivom Teorija simboličkih formacija držali na Fakultetu za medije i komunikacije u Beogradu između 2016. i 2019. godine. Na njihov poziv autor ove knjige je u više navrata održao svoja predavanja i izneo razmišljanja o problemima koje su pokrenule rasprave na kursu – iz jednog ovakvog gostovanja nastao je i poslednji esej u ovoj knjizi („Kriza novog veka, karavađizam i uspon galerijske slike”). Nakon ovog inicijalnog proboja, predavači i gosti na kursu su zajednički i samostalno realizovali veći broj publikacija u kojima su dalje razrađivali datu teorijsku problematiku. Ovo se posebno odnosi na knjigu Radeta Pantića Umetnost skozi teorijo koja je na slovenačkom jeziku objavljena 2019. godine (Pantić, 2019), zatim na temat posvećen kritici političke ekonomije umetnosti koji su Nikola Dedić, Marko Đorđević, Rastko Močnik i Rade Pantić realizovali u časopisu Život umjetnosti br. 104, 2019. godine (videti: Dedić, 2019), zatim na knjigu koju je Rastko Močnik pod naslovom Teorija sa ideologijom objavio 2019. godine (Močnik, 2019), na još uvek neobjavljenu doktorsku disertaciju koju je Marko Đorđević pod naslovom Politička epistemologija subjekt-objekt odnosa u savremenoj vizuelnoj umetnosti odbranio na Fakultetu za medije i komunikacije 2021. godine (Đorđević, 2021), te najzad na knjigu Nikole Dedića koja je pod naslovom Uvod u socioekonomsku teoriju i istoriju slika objavljena 2021. godine (Dedić, 2021). Knjigu Simbolička i materijalna proizvodnja. Materijalistička čitanja teorije i umetnosti treba stoga sagledavati u okviru ovog većeg kolektivnog teorijskog poduhvata, utemeljenog na, kako to Pantić duhovito primećuje, meritokratskoj ideologiji akademske birokratije (Pantić, 2019: 10).
