Sukob na književnoj levici: od kontroverzi do kanonizacije [Tema: Krleža]

Sukob na književnoj ljevici predstavlja interpretativni koncept estetsko-ideoloških polemika i podjela među jugoslovenskim ljevičarima u periodu između dva svjetska rata. Ovaj koncept, hronološki i sadržinski, u istoimenoj knjizi formulisao je hrvatski pisac i teoretičar književnosti Stanko Lasić. Francuski đak i ljubitelj Sartrove filozofije egzistencijalizma, svjedok majskih protesta 1968. godine u Parizu, Lasić svoju političku orijentaciju razvija u pravcu „nedogmatskog načina lijevog mišljenja, koji je u velikoj mjeri korespodirao sa tadašnjim evrokomunističkim nastojanjima zapadnih komunističkih partija da odbače boljševičke dogme i usmere se prema humanijoj ili liberalnijoj viziji socijalizma”. Sukob na književnoj ljevici objavljen je 1970. godine, u jeku hrvatskog proljeća – masovnog političkog pokreta koji je zahtijevao veću ekonomsku autonomiju i izgradnju zasebnog hrvatskog identiteta, na uštrb jugoslovenskog unitarizma. Pod snažnim utiskom sovjetske intervencije u Čehoslovačkoj 1968. godine, Lasić predviđa da će „Rusi u Čehoslovačkoj ostati 200 godina ako treba”. Iako insistira na političkim paralelama između hrvatskog i praškog proljeća, po sopstvenom priznanju, nema snage da se neposredno suoči sa savremenom socijalnom dramom, te se okreće prošlosti, u namjeri da identifikuje dublje korene autoritarnog odnosa jugoslovenskog političkog vrha prema umjetničkim i političkim slobodama.

U tom kontekstu, sam koncept sukoba na književnoj ljevici, još više njegova recepcija, daleko prevazilazi okvir uskog akademskog interesovanja za književnoistorijsku problematiku. On reflektuje snažne idejno-političke tenzije svog vremena, govoreći više o trenutku u kome je nastao nego o samoj temi kojom se bavi. Njegova politička agenda je više nego očigledna i može se tumačiti kao dio šireg procesa kulturnog preispitivanja južnoslovenskog identiteta između „dogmatskog” Istoka i „liberalnog” Zapada.

Koncept sukoba na književnoj levici

Početak sukoba na književnoj levici Stanko Lasić locira u 1928 godinu u periodu duboke društveno-političke krize u Kraljevini Jugoslaviji – rastuća ekonomska nestabilnost, uvođenje diktature kralja Aleksandra, kao i sve izraženija represija nad političkim protivnicima. Za taj period posebno je karakteristično održavanje na snazi Obznane – odluke državnog vrha u Beogradu kojom je od 1920. godine zabranjena svaka vrsta komunističke propagande, uključujući i rad same Komunističke partije, iako je ona na izborima za Ustavotvornu skupštinu osvojila više od 12% glasova. Kao reakcija na sve izraženiju društvenu zategnutost, javlja se pokret socijalne literature – novi književni pravac koji nastoji realistički da prikaže teške uslove rada, socijalnu nepravdu, nejednakost i klasne sukobe, podstičući široke narodne mase na revolucionarnu akciju. Takođe, pokret socijalne literature imao je funkciju da unutar KPJ, u vreme čestih frakcijskih borbi, posluži kao kohezioni i ujedinjavajući faktor. Upravo u to vreme literatura postaje jedno od glavnih oružja klasno svesnog proletarijata, izjednačavajući se sa „čekićem i gvozdenom polugom“. Kulturna produkcija nije više tretirana kao estetska sfera slobodnog izraza, već kao ideološki instrument u službi revolucije. Sve je to imalo svoju međunarodnu verifikaciju na Prvoj međunarodnoj konferenciji revolucionarnih pisaca u Moskvi 1927, kao i onoj u Harkovu 1930. godine.

Prve idejne travice unutar levo-revolucionarnog kruga jugoslovenskih književnika Stanko Lasić povezuje sa pojavom beogradskih nadrealista, koje predvode Marko Ristić, Koča Popović i Aleksandar Vučo. Za razliku od drugih avangardnih struja, nadrealisti su bezrezervno podržavali Sovjetski Savez, što ih je, u političkom smislu, svrstavalo u „levi front“. Međutim, u estetskim i stilskim pitanjima ubrzo dolazi do razmimoilaženja: nadrealisti se protive pokretu socijalne literature, smatrajući da je puki realizam, nedovoljan i suštinski reduktivan u odnosu na kompleksnost ljudskog iskustva. Za nadrealiste, književnost mora uključiti iracionalno, podsvesno, erotsko i psihološko; mora biti polje unutrašnje slobode i imaginacije, a ne instrument ideološke mobilizacije. U svojim manifestima zagovaraju stav da suština revolucije nije samo u promeni vlasništva nad sredstvima za proizvodnju, već u dubinskom oslobođenju čoveka – njegove svesti, imaginacije i intime. Taj princip „integriteta pesnikove aktivnosti“ najdoslednije je zastupao Marko Ristić: „Pesnik ne može a da ne bude revolucionar; ne može neko biti pesnik u svojoj intimnosti, a nerevolucionar u svojoj praksi; izdaja poezije vodi izdaji revolucije, izdaja revolucije – izdaji poezije.”3

U početku, uprkos estetskim neslaganjima sa pokretom socijalne literature, nadrealisti su, kao izrazito antigrađanski i antiburžoaski orijentisani autori, imali relativno dobar prijem u komunističkim krugovima. Pavle Bihali, jedan od pokretača socijalne literature, u svojim ranim tekstovima pozitivno ocenjuje nadrealizam, naglašavajući da njihov iracionalizam se ne kreće u sferi mistike ili religije, već da ima društveno-subverzivnu i podrivačku orijentaciju, zbog čega je suštinski kompatibilan sa osnovnim ciljevima socijalne literature. Zanimljivu i nijansiranu kritiku nadrealista iz perspektive socijalne literature izneo je i Janko Đonović u otvorenom pismu „Jednom nadrealisti”: „Udaljeni ste od malog čoveka […] Bunimo se obojica. I bunićemo se još dugo. Velike stvari ne postaju odjednom […] I kada se obazremo u nedoglednoj pustinji budućega dana, sukobićemo se međusobno. Jedan od nas biće suvišan.”4 Prelomni trenutak dolazi sa raskolom unutar francuskog nadrealističkog pokreta, odnosno odbijanjem Andre Bretona da se u potpunosti povinuje diktatu koji je stizao iz Moskve. To je komunističkom rukovodstvu poslužilo kao signal za reviziju odnosa prema nadrealizmu u celini. U tom duhu, Stevan Galogaža u tekstu pod naslovom „Za likvidaciju nadrealizma” otvoreno napada nadrealizam kao ideološki pogrešan i politički sumnjiv pravac, suštinski odvojen od materijalističkog i društveno-realističkog poimanja književnosti. Zamera im što su „lišeni klasne svesti” i što sebe postavljaju iznad stvarne borbe koju vodi radnička klasa, što u književnosti traže oslobođenje pojedinca, umesto da se podrede kolektivnoj revolucionarnoj svrsi.

Uprkos ambicioznim najavama, nadrealizam se nije uspeo ni estetski, ni organizaciono održati kao ozbiljnija alternativa unutar levičarskog književnog kruga. Već 1932. godine većina njegovih predstavnika prihvata estetičke i ideološke postulate socijalne literature, čime nadrealistički pokret prestaje da postoji. U tom smislu, nadrealizam za Lasića predstavlja samo uvod u pojavu ideološke netolerancije i dogmatizma komunističkih teoretičara književnosti. Pravi sukob na književnoj ljevici izbija u Zagrebu, sa Miroslavom Krležom u samom središtu zbivanja.

Poznati hrvatski pisac, koji je već početkom tridesetih uživao status kultne figure unutar jugoslovenske levice, bio je izuzetno cenjen širom zemlje. Upravo zato, jugoslovenski komunisti bili su naročito zainteresovani da Krleža u svojim romanima prihvati estetičke kriterijume socijalne literature i da, kroz umetnički angažman, doprinese popularizaciji partije i njene ideologije. Ipak, kao slobodan umetnik i već afirmisani intelektualni autoritet, Krleža odlučno odbija bilo kakvu stvaralačku disciplinu nametnutu od „literalnih mediokriteta”. U tom duhu, 1932. godine objavljuje roman Povratak Filipa Latinovića, u kome se kroz figuru glavnog junaka – dekadentnog moderniste i floviste – kritički sagledava jedan vid otuđene umetničke svesti. Ni radnička klasa, ni revolucija nisu u fokusu: preovlađuje defetizam, lična drama i estetizam bez jasnog društvenog angažmana. Već naredne godine, 1933, Krleža u predgovoru za Podravske motive Krste Hegedušića pokušaće jasnije da formuliše sopstvenu estetsku formulu: „Istovremeno zahtevati od umetnika i da se slobodno prepušta svojim iskonskim uzbuđenjima i da svojim artističkim sposobnostima služi levom frontu.”5 Upravo ovaj Krležić predgovor Lasić označava kao osnovni tekst čitavog sukoba na književnoj ljevici. On je bitan zato što se u njemu prvi put izlaže suština stvaralačkog angažmana Miroslava Krleže – pokušaja sinteze umetnosti i revolucije, slobodnog duha i čvrste organizacione strukture.

Partijski kritičari nisu bili zadovoljni novim Krležinim romanom, a još manje njegovim predgovorom u kome je eksplicitno odbacio osnovne smernice socijalne literature. Zamerali su preterani pesimizam i subjektivni nihilizam, dokazujući da Krleža kao pisac nije mnogo napredovao u odnosu na 1917. godinu. Posebno oštra bila je kritika Bogdana Hermana, koji u članku „Quo vadis Krleža?” optužuje pisca za „desna skretanja” i „artizam” bez ikakvog dodira sa stvarnim interesima radničke klase. Ipak, uprkos brojnim reakcijama, partijsko rukovodstvo poziva svoje članove na uzdržanost i kompromis. Krleža je bio suviše uticajna figura u kulturnoj javnosti da bi se otvoreno odbacio. Njegov značaj dodatno raste kada 1934. godine u Beogradu okuplja grupu levičarski orijentisanih intelektualaca i pokreće časopis Daac. Relativni uspeh časopisa Daac i uzdržanost partijske kritike u tom trenutku značili su da je Krležina koncepcija književnosti odnela prevagu unutar književne levice. No, bilo je to samo zatišje pred buru, u trenutku kada se rat još činio kao daleka pretnja, a polemike su se uglavnom vodile na nivou apstraktnih estetsko-ideoloških razmatranja.

Kako je ratna opcija postajala sve izvesnija, tolerancija komunističkih književnika naglo je opadala, a time i prostor za slobodnu književnost među levičarima. Organizacija Partije sve više je poprimala obrise staljinističke discipline, pod parolom: ko nije sa nama – taj je protiv nas. To je konkretno značilo uvođenje rigidnijih ideoloških kriterijuma: socijalna literatura ustupala je mesto takozvanom novom realizmu i teoriji odraza. Posle 1936. godine postajalo je sve teže održati i onako krhko primirje unutar književne levice. Prve varnice javljaju se u Zagrebu, gde se neopozitivistički krugovi otvoreno suprotstavljaju dijalektičkom materijalizmu. Do ponovnog rasplamsavanja sukoba dolazi 1938. godine, sa objavljivanjem Krležinog romana Na rubu pameti, u kome se radikalne revolucionarne akcije dovode u istu moralnu ravan sa reakcionarnom buržoazijom, jer se, „i tamo i ovde ubija u ime pogleda na svet”. Glavni motiv za zaoštravanje odnosa sa Partijom bilo je saznanje o staljiniskim čistkama, koje su, prema Stanku Lasiću, na Krležu delovale obeshrabrujuće.

Godinu dana kasnije Krleža pokreće novi časopis pod nazivom Pečat, nastavljajući sa sve oštrijim kritikama na račun Partije. On se više ne bori samo „protiv katoličke i nacionalističke desne literature, već i protiv levog kiča nazovi-levih frazera”. Vrhunac Krležinog obračuna sa partijom predstavlja „Dijalektički antibarbarus” – polemički spis u kojem se poimence prozivaju glavni teoretičari novog realizma: „Šeprtlje, kežnjkala, kvazi-zanatlije i mrči knjige”. Ako je ranije bio usmeren na kritičku analizu socijalne literature kao koncepta, Krleža sada napada direktno njene najznačajnije predstavnike. Situacija se ozbiljno zaoštrila, prinuđujući generalnog sekretara Josipa Broza da reaguje tekstom „Trockizam i njegovi pomagači”, u kojem se „pečatovština” direktno dovodi u vezu sa revizionizmom – „svojim pisanjem izazivaju zbrku u glavama, posebno mlađih intelektualaca i nekih radnika. Kod nas trockisti sada nastupaju pod znakom revizije marksizma i lenjinizma”. Drugi visokopozicionirani članovi Partije bili su još oštriji prema Krleži, optužujući ga za kolaboraciju sa narodnim neprijateljima i ponovo postavljajući isto pitanje: „Kuda ideš, Krleža? Kome to koristi?”

Kada je postalo jasno da Krleža nema nameru da se distancira od „pečatovštine”, najistaknutiji partijski ideolozi i publicisti objavljuju zbornik u kome se detaljno ističe pozicija Partije po pitanju intelektualaca okupljenih oko Pečata, a suštinski se obračunavaju upravo sa „Antibarbarusom”. Taj zbornik, pod nazivom Književne sveske, u celini gledano, predstavlja najbolji dokaz boljševizacije i ideološke čistke unutar Partije, a najupečatljiviji članak, po mišljenju Lasića je onaj Kardeljev u kome se pokušava dati definicija pravog umetnika: „Umetnost je živeti istoriju koju vodi Staljin, diviti se pronicljivim okretima koje je mogao da osmisli samo genije jedne napredne klase, u svojoj dubini saznati jedan veliki čas koji je vezan za ime jednog velikog Gruzijca.” Svako ko ne razume veličinu tog istorijskog trenutka, ko u njemu ne učestvuje, po Kardelju nije umetnik, već pripada „lageru reakcionara”.

Književne sveske označile su pobedu partijskog realizma, uklanjanje „čira” sa tela revolucije i povlačenje „pečatovaca” i Krleže. Rat je bio na pragu, nastupilo je vreme za direktnu akciju, i nikakav defetizam ili dekadencija više se nisu smeli tolerisati. Zanimljivo je da Lasić u svojoj knjizi praktično preskače ratni period: iz 1940. godine prelazi direktno u 1945, u razmaku od svega jednog pasusa. Razlog za taj preskok jeste u tome što 1945. godina, u kulturno-političkom smislu, Jugoslaviji ne donosi ništa novo – naprotiv, predstavlja nastavak kulturnog diktata Partije, institucionalizovano upravo u Književnim sveskama. Razlika je samo u tome što sada socijalistički realizam zahvata sve pore društvenog života. Pod izgovorom borbe protiv „ostatka kapitalizma u svesti masa”, novi sistem teži „idejnom ukrućivanju stvarnosti”, redukujući društveni život na puke šeme i formule. Na taj način Lasić prećutno potvrđuje tezu da je pobeda jugoslovenskih partizana uz pomoć Crvene armije predstavljala nastavak okupacije. Krleža „bira ćutanje”, ali, kako navodi Lasić, „njegova tišina bila je više nego rečita”, jer je izražavala protest. I zaista, tek kada Krleža ponovo progovorili, socijalistički realizam će prestati da bude dominantna pojava u jugoslovenskoj kulturi.

Prema Lasićevoj koncepciji, sukob na književnoj levici nastavlja se i nakon 1945. godine, ali više nije eksplicitan već prećutan. U trenucima vojnog trijumfa niko nije smeo da prigovori Partiji, iako se mnogima nije dopadala njena apsolutna diktatura posredstvom socijalnog realizma. Čak i nakon Rezolucije Informbiroa, kada se Partija deklarativno okreće protiv staljinizma, ona to, paradoksalno, čini staljinističkim metodama. Ipak, upravo će okretanje leđa sovjetskom savezu otvoriti nove prostore slobode, koje će Krleža najbolje formulisati na književnom plenumu u Ljubljani 1952. godine, čime je sukob na književnoj levici i formalno okončan.

Danilo Kiš s pravom primećuje, govoreći o poslednjem pasusu Sukoba na književnoj ljevici, „knjiga je zatvorena, a problem je i dalje otvoren”. Kiš nam time ukazuje da Lasić ne tvrdi kako Krležina vizija umetnosti konačno pobeđuje, već samo da pokazuje ispravni put. Recidivi dogmatskog mišljenja i dalje su prisutni, Partija se još uvek nije u potpunosti oslobodila staljinističkih korena, a uticaj sovjetskog saveza i dalje traje. Kojim će se pravcem dalje kretati jugoslovenska kultura zavisi, pre svega, od nove generacije jugoslovenske inteligencije.

Odjeci retrospektive 70-ih

Pre nego što je knjiga Sukob na književnoj ljevici objavljena, njene ključne teze mogle su se čuti na zagrebačkom kongresu „Sveučilište i revolucija”, održanom povodom pedesetogodišnjice osnivanja Partije. Prisutni su uglavnom pozitivno ocenjivali Lasićev koncept, ističući njegov naučnoinovativni pristup i metodološku doslednost. Ipak, pored brojnih pohvala, iznete su i ozbiljne kritike. Najglasnija među njima odnosila se na „neistorijsko sagledavanje situacije” – zanemarivanje konkretnog političkog konteksta, uslova u kojima je delovala Partija, kao i tadašnjih odnosa snaga u međunarodnoj areni. „Iako je KPJ u predratnom periodu nesumnjivo imala izvesna ograničenja, u domenu revolucionarne akcije ona je u mnogome nadmašila očekivanja.” Isti autor zaključuje da Lasićeva knjiga ne ispunjava očekivanja tamo gde je trebalo pokazati kako Partija, uprkos svemu, „održava jedinstvo” i spremnost na „politički aktivizam”, izrastajući u „samostalnog revolucionarnog subjekta”. Miroslav Vaupotić književni sukob posmatra kao nužno zlo:

„Osuda idejnog, znanstvenog i političkog revizionizma pečatovaca od strane partijskih ideologa, pragmatična je neumitna nužda revolucionarne borbe i privremene nadmoći politike nad umetnošću”. Govoreći o Krleži, isti autor podseća da je reč o „vojniku revolucije” i „aktivnom činiocu u stvaranju narodnog fronta”. Stoga, svaku interpretaciju Krležinog lika i dela neophodno je sagledavati u totalitetu njegovog revolucionarnog puta, dok uzroke sukobljavanja tražiti u personalnim animozitetima pojedinih članova Partije, koji jednostavno zavide veličini Miroslava Krleže. Najveći nedostatak Lasićevog koncepta, za Vaupotića, jeste zanemarivanje ostalih književnih grupa i časopisa koji su takođe dali značajan doprinos stvaranju antifašističkog fronta.

Na kongresu je bio prisutan i Vladimir Bakarić, jedan od najviših partijskih funkcionera u Hrvatskoj, ujedno i neposredni učesnik sukoba. Lasićev koncept smatra pogrešnim, tvrdeći da je reč o „periodu najveće slobode unutar Partije, periodu koji se može uporediti samo sa ovim današnjim […] ničeg naročitog u sukobu na levici nema – strane su se u jednom trenutku razišle, a kada je taj trenutak prošao, ponovo su se našli”. Prema njegovom mišljenju, sukob služi isključivo kao paravan za napad na Partiju i optužbe za monopolizam i staljinizam, dok se u potpunosti zaboravlja da bez Partije ne bi bilo Jugoslavije. Kao predstavnik starije generacije, Bakarić je iskoristio priliku i da stane u Staljinovu odbranu: „Imao je presudnu ulogu u pobedi nad fašizmom, te se njegova istorijska uloga u Drugom svetskom ratu ne može zanemariti.”

Ne obazirući se na kritike, ubrzo nakon zagrebačkog kongresa Lasić će svoje izlaganje pretočiti u knjigu. U svetlu tadašnjih društveno-političkih okolnosti, ona je doživljena kao buntovnička i progresivna – izraz nove generacije koja se ne ustručava da preispituje prošlost. Za jedne, Lasićeva knjiga „zaslužuje da je upozna svaki čovek u ovoj zemlji koji nešto misli”; za druge, to je bila opasna diverzija koju je trebalo zabraniti. Polarizacija u mišljenjima dovela je do brojnih kontroverzi, ali i do izuzetnog interesovanja javnosti. Tim povodom, u recenziji uglednog zagrebačkog časopisa „Politička misao”, upućen je poziv na „dijalog kompetentne stručne javnosti”, uz ocenu da je Lasićeva knjiga „hrabra i originalna”, jedna od prvih koja „beskompromisno ide do kraja u obračunu sa onim što on naziva staljinističkom prošlošću Partije”.

Krunu popularnosti Lasićevog Sukoba simbolizovala je tribina pod nazivom „Revolucija i umetnost”, održana u prepunoj plesnoj sali beogradskog Doma omladine. Oko dvadeset izlagača iz gotovo svih jugoslovenskih republika dva dana je raspravljalo isključivo o jednoj temi. Čast i privilegiju da otvori tribinu imao je hrvatski književnik Zdravko Malić, koji za Lasićevu knjigu tvrdi da predstavlja „divljenja vredan spoj teorijskog i praktičnog uma, čistog mišljenja i bogatog znanja”, te da uspešno raskrinkava „zaveru šutnje kojom su se neki, i to ne malo brojni, dojučerašnji korifeji ideološkog nasilja nad slobodom umetničke kreacije urotili protiv nastavka razgovora, protiv raščišćavanja terena i postavljanja figura na šahovnici društvenog života u nove pozicije”. Afirmativno prema Lasiću, kritički prema Partiji, bio je to glavni moto tribine u Domu omladine, što i ne iznenađuje imajući u vidu ideološku orijentaciju većine učesnika. Ipak, u moru hvalospeva izdvojićemo i pojedine negativne komentare, ne da bismo pokvarili senzacionalni utisak tribine, već da bismo pokazali da su ozbiljne primedbe postojale čak i u okviru ideološki srodnih krugova.

Tako Zoran Gavrilović tvrdi da ne postoji nikakav osnovan razlog zbog kog se sukob na književnoj levici mogao završiti 1952. godine govorom Miroslava Krleže na književnom plenumu u Ljubljani. Po njemu, Krleža posle rata više nije nosilac umetničkog prevrata – njegove teorijske postavke su, kako navodi, prevaziđene. U tom smislu, ukoliko bi autor sa istim entuzijazmom analizirao posleratni period, morao bi uočiti pojavu nove generacije. To bi ga, po Gavriloviću, neminovno dovelo do zaključka da književni sukob nije završen, već da traje do današnjih dana – jer je borba protiv dogmatizma, po svojoj prirodi, permanentna. Na sličnim pozicijama stoji i Slobodan Selenić kada kaže da „periodizacija koja uzima 1952. godinu kao graničnu, eventualno je generacijska periodizacija, jer akteri sukoba na levici iz predratnog perioda, izgleda, posle ovog datuma više nemaju šta novo da kažu”. Srpski pisac time ne želi da umanji Krležin ili Ristićev značaj, već jednostavno tvrdi da „ni od koga se ne može očekivati da večito bude poslednja reč liberalne misli”. Sukob na književnoj levici, prema njemu, ima svoj kontinuitet i ne može se svesti na jednu ličnost. Mnogo pre Krležinog ljubljanskog govora već su postojali pisci kao što su Dobrica Ćosić, Mihiz i Zoran Mišić – autori koji na izvesnom planu „prevazilaze Krležu”. Za Selenića, sukob na književnoj levici je prevashodno estetske prirode, a Lasić se estetikom bavi samo kada je u dodiru sa ideologijom: „Sukob na levici je mnogo suptilniji, komplikovaniji i nestrpljivo čeka da bude obrađen.”

Dragan Jeremić takođe iznosi primedbe na Lasićevu periodizaciju, ali, za razliku od svojih kolega, smatra da početak sukoba treba vremenski pomeriti unazad. „Ukoliko želimo razmatrati polemike o smislu i funkciji međuratne književnosti, neophodno je osvrnuti se na Isidoru Sekulić, Veljka Petrovića, Ivu Andrića i Miloša Crnjanskog.” Bez njih, rasprava o književnoj levici ostaje znatno ograničenija, svedena isključivo na ideološki aspekt. „Lasić nije napisao jedno poglavlje iz novije istorije hrvatske i srpske književnosti, nego studiju o jednom ideološkom sukobu, nastalom na razlici između vizija političara-revolucionara i angažovanih umetnika.” Sa naše strane, na Jeremićev spisak dodajemo književnu grupu okupljenu oko časopisa Svrq, koja ne samo da je zabranjena zbog širenja marksističke ideologije nego je i jedini jugoslovenski predstavnik na Međunarodnoj izložbi u Moskvi 1927. godine. U širem smislu, izopštavanje avangardnih pokreta, jedine književnosti na prostoru slovenskog juga koja dosledno stremi prevrednovanju starog i stvaranju novog sveta, predstavlja ozbiljan metodološki propust koji sukob na levici svodi na dve isključive alternative: sovjetski realizam i evropski liberalizam.

Citirani autori pozitivno ocenjuju značaj Sukoba na književnoj ljevici, ali im, kao predstavnicima srpske nacionalne književnosti, najviše smeta Lasićev fokus na Krleži kao centralnoj ličnosti. Takav pristup, po svemu sudeći, posmatrali su kao izraz hrvatskog etnocentrizma, iz koga proističe zaključak da se na književnoj levici u Srbiji niko, osim „prosečnog” i „beznačajnog” nadrealiste Marka Ristića, nije uspeo suprotstaviti partijskoj dogmi. Kako bi предупредили slične zaključke, predlagano je proširivanje periodizacije sukoba. Dragoceno svedočanstvo o recepciji Sukoba na književnoj ljevici predstavlja 13. broj beogradskog časopisa Kultura iz 1971. godine, u kome je objavljeno desetak, uglavnom pozitivnih kritika. Tako Božidar Jakšić Lasićevu knjigu vidi kao „časni izuzetak” u postojećoj sivoj, birokratizovanoj literaturi, koja pomaže da se društvo oslobodi staljinističkog modela socijalizma, od koga se nikada istinski nije oslobodilo. Lasićeva analiza, istovremeno „baca u očevid intelektualne elite, naročito posle Drugog svetskog rata”. Prema Jakšiću, i sam Krleža je suviše toga prećutao, propuštajući priliku da se odlučnije založi za destaljinizaciju. On stoga savetuje nove generacije da ne sklapaju „personalne sporazume sa partijom” i da se ne povlače u „sjajnu izolaciju”, već da zauzmu principijelan stav.

Zanimljivo je da u većini priloga, kako onima iz Doma omladine, tako i ovim iz časopisa Kulture, preovladava poređenje između „demokratske Evrope” i „totalitarnog SSSR-a”. Sovjetski savez se pritom predstavlja kao nepromenjiv entitet, kao da Hruščov nikada nije započeo destaljinizaciju, a logori tipa Gulag i dalje postoje. Tako Kermauner u svom prilogu smatra za shodno da naglasi kako je on žestok protivnik staljinizma, jer on vodi ka „tehnološkoj zaostalosti i socijalnim, personalnim sukobima koji blokiraju čovekov život još više nego kapitalizam”. Antistaljinizam je, po njemu, i dalje nužan, jer postoji stalna opasnost od njegovog povratka, i u suprotnosti je sa evropskim vrednostima koje se ne odriču egzistencijalizma i pitanja čovekove slobode.

Prema Miroslavu Ergiću, Lasićeva knjiga nam otkriva da „domaća ortodoksna književna levica živi pod okriljem moskovskog boga, skrivenog iza zidina Kremlja, i da to okrilje doživljava kao intimni stvaralački podsticaj”. Da li je to vreme zaista za nama, sada kada je Lasić otvorio „naslage teološkog mišljenja”? Ergić smatra da nije, jer je „suviše malo vremena proteklo od sukoba da bi se mogli izvesti definitivni sudovi”. Suština je, po njemu, da je „veliki kremljanski bog, razastrt nad glavama ljudi, prisutan u njihovim mislima, ispravnostima i gresima”.

Kako bi se ostvario privid upravnotežene polemike, uredništvo Kulture uvrstilo je i dva priloga na partijskoj liniji. Prvi je govor Vladimira Bakarića sa kongresa u Zagrebu o kojem je već bilo reči, a drugi odlomci iz knjige Mlada Ivekovića Hrvatska književna levica. Za Ivekovića sukob na književnoj levici pre svega svedoči o tome „koliko je široka i svestrana bila revolucionarno angažovana književnost, umetnost i publicistika”, te da je „samo jedan zaista snažni u masama u korenjeni radnički pokret mogao, bez gubitka za svoj razvoj, spremno dočekati tuđinsku invaziju”. Pa ipak, taj njegov pomirljiv ton kritika unapred diskvalifikuje kao predvidiv i u službi zvanične ideologije.

Analiza recenzija Lasićevog Sukoba pokazuje postojanje dubokog kulturno-istorijskog raskola unutar jugoslovenske književne teorije. S jedne strane nalazila se nova generacija progresivno orijentisanih intelektualaca, koja nekritički preuzima antisovjetski diskurs sa Zapada, naročito onaj o „dva totalitarizma” dvadesetog veka, prema kome se Treći rajh izjednačava sa sovjetskim savezom, a nacizam sa komunizmom. Upravo iz tog liberalno-demokratskog okvira, koji je postavila najznačajnija politička teoretičarka 20. veka Hana Arent, proističe stanovište da u Drugom svetskom ratu nisu pobedili Jugosloveni, već jedan totalitarni sistem pod kontrolom Staljina. Ni nakon Rezolucije Informbiroa 1948. godine, po ovom stanovištu, nije došlo do bitne promene, jer se „borba protiv staljinizma vodila staljinističkim metodama”. Upravo u tim polemikama naziru se začeci istorijskog revizionizma, čije se krajnje posledice danas reflekutju u kulturi sećanja Evropske unije. Na toj liniji nalazi se i Lasić koji revoluciju gotovo svaki put definiše negativno: „Revolucija oduzima slobodu i poništava individualnost, svodi totalitet čoveka i života na sebe; ona je entitet iznad čoveka, apsolut koji ukida bitak za sebe; ona je otuđenje, ona otkriva poznato, ona favorizuje glupost i neznanje.” Iz ovakvog odnosa prema revoluciji sledi logičan zaključak: umetnost i revolucija su fundamentalne antinomije – nespojivi elementi koji mogu koegzistirati samo u imaginarnim svetovima velikih pisaca, ali nikako u istorijskoj praksi.

S druge strane nalazilo se partijsko rukovodstvo, koje je takođe nastojalo da se predstavi kao progresivnije i demokratičnije od sovjetskog saveza, dokazujući da sloboda stvaranja u socijalizmu je zaista moguća. Kao politička organizacija zasnovana na načelima marksizma-lenjinizma, Savez komunista Jugoslavije posedovao je jasne ideološke crvene linije. Umetnost se nije smela stvarati na račun revolucionarnog nasleđa iz 1945. godine, koje je predstavljalo ne samo idejni već i simbolički izvor legitimiteta pravnog i društvenog poretka u Jugoslaviji. Stoga je svako dovođenje u pitanje tekovina narodnooslobodilačke borbe i klasne uslovljenosti društvenog života percipirano kao revizionizam i kontrarevolucionarna delatnost. O neophodnosti ograničavanja artističkih sloboda govorio je poznati kritičar Vlado Mađarević, upravo u reakcijama na Lasićevu knjigu: „U procesu proširivanja mogućnosti slobode ne mogu se i ne smiju oportunistički tolerisati, ili čak prećutno prihvatati, bez kritičkog otpora i opovrgavanja, različite otvorene ili zamaskirane idejno reakcionarne, malograđanske i antisocijalističke zloupotrebe principa, pojma i prakse slobode stvaranja, koje su u poslednje vreme kod nas uzele toliko maha u svim oblastima kulture.”

Tokom šezdesetih godina, kada su liberalne tendencije bile tek u začetku, i kada nije bilo očigledno u kom pravcu će se dalje razvijati, rukovodstvo je ispoljavalo visok stepen tolerancije, a smenjivanjem Aleksandra Rankovića slalo je poruku o spremnosti za reforme. Ipak, kako se liberalni talas sve više približavao modelu buržoaske demokratije, i otvoreno koketirao sa vrednostima slobodnog tržišta, a ne socijalističkog samoupravljanja, rukovodstvo je procenilo da je proces otišao predaleko. Konsolidacija partijske vlasti odigrala se u jesen 1971. godine, na čuvenom sastanku u Karađorđevu, kada je smenjeno celokupno rukovodstvo Saveza komunista Hrvatske, a nedugo zatim i deo srpskog partijskog vrha. Počelo je postepeno gašenje liberalnog talasa i svojevrsna „redogmatizacija”. Umesto „crnog talasa” u kinematografiji pojavljuje se „crveni talas”, a apstraktna umetnost ustuplja mesto realističkom izrazu. U isto vreme, Beograd se politički i ideološki približava Moskvi, a Brežnjev daje otvorenu podršku Titu. S druge strane, na Zapadu se sve češće pojavljuje teza da je „Tito izdao titoizam”.

U „godinama šutnje”, nakon eliminacije „liberalnog klana” unutar državnog aparata, pogledi hrvatske inteligencije sve češće bili su uprti u Miroslava Krležu, posebno u kontekstu novootkrivenih predratnih književnih polemika. Vladalo je uverenje da će Krleža napisati neki novi „Antibarbarus” ili barem preštampati stari. „U kuloarima društvenog i kulturnog života decenijama se širio trač, u raznim varijacijama, na temu navodno problematične Krležine državotvornosti […] svi su sugerirali da bi se prema novoj Jugoslaviji Krleža trebao postaviti kritički, jednako kao i prema staroj.” Međutim, poslednju deceniju života Krleža provodi povučeno, daleko od javnosti, dostupan uglavnom za privatne razgovore, sa mlađim piscima poput Lasića. Iako su brojna pitanja bila inspirisana predratnim polemikama, nijedan od njih nije uspeo da iz Krleže izvuče ništa što bi kompromitovalo Partiju – naprotiv.

U jednom razgovoru Krleže i Čengića nastaje tekst Promemorija istraživačima tzv Sukoba na književnoj levici, u kojem hrvatski pisac nastoji objasniti pozadinu predratnih polemika. Pre svega, Krleža sebe u tom periodu doživljava kao deo partije, a svoj angažman vidi u funkciji izgradnje njenog imidža. Iako je bio svjestan staljinističkih problema u sovjetskom savezu, verovao je da je u tom istorijskom trenutku oslonac na Moskvu predstavljao „poslednje moguće utočište neke političke pameti, neke pozitivne koncepcije, zapravo poslednja nada da se može riješiti politička kvadratura kruga naše političke zavrslame koja se pokazala kao bezizlazna u toku pune dvadeset i tri godine svog trajanja”. Početak sukoba sa partijom, prema Krleži započinje tek 1938. godine, kada je, uprkos direktivi sa vrha, odlučio da bojkotuje izbore. Taj čin je u partijskoj evidenciji zabilježen kao „crna pojenta” i kasnije je poslužio kao povod za lične obračune. Iz Promemorije jasno proističe da polemike na književnoj levici nisu bile posledica suštinskih ideoloških razmimoilaženja, već pre svega rezultat ličnih sukoba i kadrovskih intriga. Odbacujući ulogu disidenta, Krleža nedvosmisleno ističe lojalnost partiji, kako u međuratnom, tako i u posleratnom periodu.

Ipak, ovaj autorizovani tekst, koji se može čitati i kao Krležin politički testament, ostao je bez odjeka u hrvatskoj kritičkoj javnosti. Tako se u enciklopediji Krležijana za Promemoriju kaže da je reč o „retrospektivnom rezimeu u kojem nastoji minimizirati sukob”, te da „ne donosi bitno nove povijesne podatke, pa u tom smislu neće biti osobito korisna istraživačima sukoba na levici”.

Kao uvod u sukob u levici 80-ih

Za jugoslovensku politiku i kulturu, početak osamdesetih obeležen je tragičnim događajima. Smrt Josipa Broza i Miroslava Krleže simbolično je označila kraj stare i početak nove faze društvenog razvoja, u kojoj liberalne reforme više nisu pitanje partijske blagonaklonosti, već egzistencijalne nužnosti. Međunarodne okolnosti takođe nisu išle u prilog tvrdoj liniji, s obzirom na to da je i sovjetski savez krenuo putem Perestrojke. U slučaju Hrvatske, nakon „decenijske šutnje”, nastupa tzv. „postkrležijanska era”, u kojoj se svi javni delatnici osećaju pozvanim da kažu svoje mišljenje o nedavno preminulom piscu. Taj posthumni povratak Krleže u centar javnog interesovanja nužno je doveo do reaktualizacije sukoba na književnoj levici, koji se sada tumači slobodnije, eksplicitnije i bez bojazni da bi jedan od njegovih glavnih aktera mogao da iznese protuargument.

Uvod u nove „sukobe oko sukoba na književnoj levici” možemo čitati u reakciji Vasilija Kalezića na tekst Predraga Matvejevića iz 1980. godine pod naslovom „Pouke Titova dela i naša kultura”. Reč je, zapravo, o nekrologu u kome Matvejević nastoji da predstavi Tita kao ličnost punu razumevanja i spremnosti na kompromis, nasuprot Partiji koju vidi kao „doktrinarnu sektu”. Da bi potkrepio svoje stavove, Matvejević se vraća sukobu na književnoj levici, tvrdeći da je „Tito čitao tekstove o intelektualnom sukobu na levici i uzaludno nastojao da ga spreči”. Razapet između strogih direktiva Kominterne i sopstvenih liberalnih uverenja, Tito se trudio da „očuva najznačajnijeg levog pisca na strani partije” i „podrži pesnike suviše moderne za komunistička shvatanja”. Kada u tome nije uspeo, Tito se, nakon rata „iskupljuje” suprotstavljanjem „lovu na veštice” i postavljanjem nekadašnjih pečatovaca na visoke državne funkcije. Stoga, ukoliko želimo da budemo dosledni Titovom delu, Matvejević poručuje „da ne postoje razlozi ni izgovori za trajno smanjivanje kulturnih sloboda, sloboda uopšte”.

Kalezić reaguje jer smatra da proizvoljnim izdvajanjem Josipa Broza od delovanja Partije, autori umanjuju i nipodaštavaju stvarne pouke o Titovom delu: „kakav bi to generalni sekretar partije, iz onog doba i u onakvoj situaciji organizovanja i očekivanja novih događaja, bio kad ne bi mogao sprečiti sukob koji smatra štetnim”. Kalezić nastoji prikazati sukob na književnoj levici pre svega kao unutarpartijski sukob u kome učestvuje velika masa zainteresovanih, pre svega u okviru partijskih organizacija, gde se otvoreno i opširno raspravlja o svim pitanjima. Za njega je sukob izraz pluralizma, a ne partijske dogme. Kalezić je kategorično protiv teze da je „Tito uzaludno nastojao sprečiti sukob”, dokazujući da je Tito, naprotiv, podsticao polemike, prizivajući autoritetne ličnosti da se u njih uključe. Međutim, onog trenutka kada je procenio da je vreme za konkretnu akciju, Tito je svojim „parafom” u Književnim sveskama nedvosmisleno stavio tačku na raspravu i time prekinuo svaki dalji razvoj sukoba. Iz toga Kalezić zaključuje, potpuno suprotno od Matvejevića, da je Tito „strpljiv i taktičan u borbi, pun obzira i opreznosti prema Krleži, ali u određenom trenutku, i odlučan i odsečan”.

Iako polemika između Matvejevića i Kalezića nije izazvala veći odjek u javnosti, ona je jasno ocrtala dve suprotstavljene interpretativne tendencije u pogledu sukoba. S jedne strane bili su liberalno orijentisani autori, poput Matvejevića, koji su naglašavali političke i ideološke dimenzije sukoba, nastojeći da podriju autoritet Partije i dokažu njenu ideološku bliskost sa staljinizmom. S druge strane stajali su takozvani „lojalni pisci”, kao Kalezić, koji su težili da minimizuju značaj sukoba, sodeći ga na unutarstranački sukob pojedinaca, lišen dubljeg ideološkog značenja. Do eskalacije ovih polarizovanih tumačenja dolazi ubrzo nakon Krležine smrti, kada beogradska Književnost objavljuje „Dijalektički antibarbarus” – tekst koji za Krležina života nikada nije bio preštampan. Za jedne je to bio čin slobode štampe, za druge skandal nesagledivih razmera koji je morao izazvati lavinu negativnih komentara. Tim povodom svoj komentar ostavlja i Marko Ristić, najbliži Krležin saradnik iz tog perioda:

„Niko nema pravo da objavljuje ovaj tekst, bez obzira na sve ono što je sam Krleža veoma precizno naveo kao uslov za njegovo eventualno objavljivanje”. Ti uslovi podrazumevali su stručne komentare i saglasnost nosilaca autorskih prava. Bez njih, „Antibarbarus” je predstavljao akt kulturne diverzije.

I tadašnji član užeg rukovodstva Saveza komunista Hrvatske Stipe Šuvar takođe ulazi u polemiku podržavajući Marka Ristića i tvrdeći da „kada se veliča Antibarbarus i hvali novo preštampavanje, napada se Partija i njeno rukovodstvo”. Da ova ocena nije bila preterana, svedoči i tribina pod nazivom „Dijalektički antibarbarus danas”, održana u februaru 1982. godine u Studentskom kulturnom centru u Beogradu. Način na koji je rasprava vođena jasno pokazuje kako je Krležen tekst, ali i njegov celokupni opus iskorišćen kao povod za širenje antipartijske retorike.

Prema Predragu Palavestri, ujedno i prvom govorniku na tribini, „Dijalektički antibarbarus” je knjiga puna savesti i iskrenosti koja „u pohodu revolucionarnih masa razaznaje bat policijskih čizama”, te predstavlja „otrežnjenje napredne inteligencije u odnosu na staljinizam i proces boljševizacije partije”. Iako ne ide toliko daleko da Krležu direktno označi kao „građanskog intelektualca”, Palavestra citira pojedine pisce koji to čine, ukazujući da se Krleža mora osloboditi „svake mistifikacije i religijskog zatamnjenja”. Za Rupela, Krležin „Antibarbarus” i čitav sukob na levici predstavljaju „epohalni doprinos svetskoj sociologiji kulture”, jer za razliku od marksističke kritike na Zapadu, ovde je reč o rezultatu marksističke prakse. Rupel, zapravo, tvrdi da je Krleža još 1940. godine anticipirao sve negativne pojave unutar marksizma, te se može smatrati pretečom socijalističkih pokreta u Evropi posle Drugog svetskog rata.

Božidar Jakšić u svom izlaganju podseća na svu brutalnost Narodnooslobodilačkog rata, nazivajući ga „staljinističkom kontrarevolucijom”. Za tu tvrdnju preuzima čuvenu rečenicu ruske emigracije:

„Nova vlast je odnela više života viđenijih jugoslovenskih komunista nego sistem represije jugoslovenskog buržoaskog režima”. Gledajući iz ugla komunističkih zločina, Jakšić smatra da je suština sukoba na književnoj levici i Krležinog „Antibarbarusa” „pravo čoveka da drugačije misli”. Suprotstavljenom pravu nalazi se jednopartijski totalitarni sistem u kome „drugačije mišljenje mora biti i pogrešno mišljenje”. Poslednji izlagač, Nikola Milošević, nadovezuje se na prethodnog govornika, podsećajući da su u staljinističkom teroru u Jugoslaviji stradali i nekomunisti. Činjenicu da „Dijalektički antibarbarus” nije objavljen za Krležina života tumači kao dokaz da je jugoslovenska vlast bila ne samo zločinačka, već i duboko totalitarna: „stvar je u tome da se valja zapitati kakve su to bile situacije, kakvi su to njihovi recidivi, i danas nažalost, još uvek ponečem živi, kada to jedan čovek koji je tako čvrsto i stabilno stajao, evo bez nekih velikih zazora, nije smeo da se odluči na publikovanje svog sopstvenog spisa”.

„Naučna objektivnost” Nikole Miloševića i njegovih kolega nije ostavljala ni najmanji prostor za sumnju. Komunistička diktatura je bila jedini razlog zbog kog „Dijalektički antibarbarus” nije bio ponovo objavljen za Krležina života. Razlog nikako nije mogao da bude Krležino pokajanje ili lične nelagodnosti zbog napada na ljude koji su žrtvovali život za revoluciju. Kao mantra, ponavljalo se Palavestrino svedočenje, izneto na početku tribine: „Kada sam Krležu pitao zašto ponovo ne objavi Antibarbarus, odgovorio mi je: završio bih, kako vi Srbijanci kažete, u apsu.” Privedeni citat poslužio je učesnicima tribine da ubede publiku kako su upravo oni pozvani da odbrane Krležino nasleđe od partijskih zloupotreba. Bio je to pravi primer „postkrležijanske ere” u kojoj je svako imao „svog Krležu”, uklopljenog u neki poseban ideološki narativ. Stipe Šuvar će učesnike tribine označiti kao „današnju malograđansku duhovnu kontrarevoluciju”, dok će Kalezić biti malo opširniji i napisati sledeće: „Još se Krleža u grobu nije ohladio, a u našim glasilima započela je prava poplava različitih spisa, sećanja, dokumenata i tekstova koji, gotovo na jedan lešinarski način, zatrpavaju mrtvog pisca – sada već sasvim sigurno nemoćnog da se tom zlu i izvitoperavanju usprotivi.”

Štampanjem „Antibarbarusa”, fokus dešavanja u sukobu na književnoj levici sveo se isključivo na Miroslava Krležu, odnosno na pitanje njegove političke orijentacije. Imajući u vidu da je reč o najznačajnijem hrvatskom piscu 20. veka, ovo pitanje dobija prvorazredni kulturno-simbolički značaj, koji u javnom diskursu postaje indikator za tumačenje političke sudbine hrvatskog naroda unutar Jugoslavije. Najpozvaniji da razreši ove ideološke nedoumice bio je onaj koji ih je prvi i inicirao. Reč je bila naravno o Stanku Lasiću koji u međuvremenu postaje i Krležin zvanični biograf, što dodatno cementira njegovu poziciju interpretativnog autoriteta.

U knjizi Krleža: Kronologija života i dela Lasić opisuje Krležin odnos prema vlasti nakon 1945. godine kao paradoksalan: „istovremeno i za vlast i protiv vlasti”. Takav stav naziva „rizičnim odnosom” koji od pisca zahteva „razdvajanje ličnosti”, kako bi se, u jednoj figuri, pomirili „sloboda duha” i „princip vlasti”. To više nije mladi, subverzivni Krleža, već „razumni analitičar” koji, umesto javnog otpora, izbegava internoj kritici. „Metoda interveniriranja i antišablomiranja, zamenila je metodu javnog protesta i kritičke analize.” Kada Krleža 1945. godine piše članak posvećen Staljinovoj pobedi pred Moskvom, on osvetljava samo jednu stranu medalje, čekajući pravi trenutak da kaže ono što zaista misli. Drugim rečima, Lasić predstavlja Krležu kao čoveka kompromisa: podržava Partiju ne zbog ideološke bliskosti, već kako bi iznutra delovao na njenu demokratizaciju. Iako je knjiga štampana 1982. godine, neposredno posle Krležine smrti, ovaj je ipak imao prilike da je pročita. Tim povodom izjavljuje da je knjiga „pisana smržnjom”, te da je potpuno nejasno „na kojoj je strani i za šta se bori” njen autor.

Još jedan karakterističan izdanak postkrležijanske ere predstavlja knjiga Argumenti za revoluciju – August Cesarec autorke Zorice Stipetić. Iako je primarni predmet njene analize bio život i delo August Cesarca, na više mesta osvrće se i na Krležu. Za Zoricu Stipetić, dva bliska saradnika, Cesarec i Krleža, predstavljaju dva ideološka antipoda: prvi kao fanatični vernik Partije i Staljina, a drugi kao predstavnik građanskog intelektualca, skeptičnog prema boljševizmu. Stipetićeva u potpunosti odriče Krleži bilo kakvu boljševičku ili klasnu crtu u njegovom delu, što je izazvalo i kritike samog Krleže. Posebno je zanimljivo što je ovakvo tumačenje došlo od partijskog službenika. Ipak, treba naglasiti da Stipetićeva analizira isključivo Krležin predratni period, ostavljajući otvorenim pitanje njegovog položaja i delovanja nakon Drugog svetskog rata.

Neobičan i provokativan pristup Krležinom opusu nalazimo u tekstovima Igora Mandića, objavljivanim u beogradskom časopisu Duga u periodu od 1982. do 1986. godine. Za razliku od većine autora koji Krleži prilaze sa pijetetom, Mandić ga svodi na figuru „čistokrvnog boljševika” i „partijskog aparatčika”. Po njegovom mišljenju, celokupno Krležino književno delo služi isključivo u funkciji propagande komunističke ideje. Čuvenog „Antibarbarusa” tumači kao interni dokument – svojevrsni obračun među istomišljenicima u okviru partije, a „Ljubljanski referat” kao pledoaje za socijalistički realizam i partijsku književnost. Mandić tvrdi da je zbog Krležine jednostranosti čitava jedna generacija ostala „slepa za drugu polovinu sveta”, te da tek sada, u četvrtoj deceniji života, shvata da je komunizam istorijski promašaj i „jedna neuspela utopija”. Paradoksalno, ali u potpunoj logici antikomunističke ere, Mandić zaključuje da se književni duh Krleže može sačuvati jedino kroz antikrležijanstvo: „ostaviti Krležu tamo gde mu je mesto, u prošlosti”. Mandićeve stavove Partija je ocenjivala kao „krležofobske” i „kontrarevolucionarne”, svrstavši ga u takozvanu Belu knjigu – spisak ideološki nepodobnih kulturnih delatnika. Ipak, uprkos oštrom sukobu sa partijskim strukturama, Mandić nije bio tipičan opozicioni liberal. Naprotiv, njegova kritika bila je usmerena protiv onih koji su poricali Krležin revolucionarno-komunistički pedigre. Iz tog razloga liberalna kritika bila je još oštrija od partijske, optužujući ga za redukcionizam, samopromociju, nedoslednost i diletantizam.

Kako se politički sistem Jugoslavije približavao svom slomu, partijska linija u kulturnoj sferi sve više je gubila snagu. Ona više nije mogla ravnopravno da konkuriše revizionističkim narativima po kojima je Krleža demokratski i građanski intelektualac, protivnik Partije. Tu ideološku konverziju vrlo precizno uočava i Mandić: „Odjednom su u Hrvatskoj svi novopečeni krležijanci, na čelu s onima koji su ga još koliko juče proglašavali za izdajicu hrvatstva.” Upozoravajući na kontradiktornosti „posthumne interpretacije”, Mandić podseća da je Krleža sam „razorio sve mitove hrvatstva i da niti jednog nacionalnog sveca nije ostavio u jednom komadu”. U prethodnim delovima pokazali smo da ipak ništa nije bilo odjednom, kako piše Mandić, već da je teren pripreman još od pojave Sukoba na književnoj ljevici i stalnim prizivanjem blažeg, liberalnijeg, autonomnijeg Krleže, koji je navodno ćutao samo zbog straha od staljinizma. Taj proces svoj puni izraz dobija tokom ratova devedesetih, kada Lasić celokupni Krležin posleratni društveni angažman stavlja u kontekst izgradnje nezavisnih hrvatskih institucija. „Otud”, kaže Lasić, „sprega Jugoslovenskog leksikografskog zavoda, Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti, Instituta za historiju radničkog pokreta i Matice hrvatske; otud Forum, otud njegov potpis na Deklaraciji, otud i spašavanje intelektualnog vrha Hrvatskog proljeća.” Posebnu težinu nosilo je „spašavanje proljećara” jer je Krleža imao presudnu ulogu u spašavanju Franje Tuđmana. U svetlu ovih argumenata, Lasić je otvoreno tvrdio da bi Krleža podržao Tuđmana. U svakom drugom slučaju, ovakva izjava smatrala bi se apsurdnom provokacijom, ali ne i kada dolazi od Krležinog biografa, predsednika Evropskog pokreta Hrvatske i jednog od ključnih lobista za međunarodno priznanje hrvatske nezavisnosti.

Pod snažnim uticajem Stanka Lasića, Franjo Tuđman je početkom devedesetih nastojao da ugradi krležijanstvo u program Hrvatske demokratske zajednice. Ova ideja naišla je na žestok otpor najradikalnijih članova HDZ-a, koji su zahtevali da se Krleža potpuno izbriše iz hrvatske kulturne baštine, zbog njegovog levičarskog i antiklerikalnog nasleđa. U tim kritičnim trenucima, prevagu odnosi lično zalaganje Franje Tuđmana, zahvaljujući kome Krleža preživljava „smenu ideološke paradigme” i zadržava značajno mesto u hrvatskoj kulturi. Prema Viskovićevom sećanju, važnu ulogu, pored Tuđmana, odigrali su i HDZ-ovi pozorišni reditelji koji su, u duhu izgradnje nove „građanske paradigme hrvatske kulture”, počeli da preosmišljavaju Krležine dramske tekstove. Posebno je značajna nova interpretacija drame Gospoda Glembajevi, u kojoj više ne dominira kritika građanske buržoazije, već se u prvi plan ističe svojevrsna apologija građanstva: „posredi je odavanje priznanja onome svemu što je evropsko građanstvo donijelo civilizaciji, uključujući i rituale svakodnevnog življenja, dizajn, modu, a ne samo umjetnost i filozofiju”.

Rezime

Miroslav Krleža, kao centralna ličnost sukoba na književnoj levici, nastavlja da živi u 21. veku širom slovenskog juga. Uprkos brojnim sporeanjima, u zvaničnim hrvatskim krugovima preovlađuje stav koji se nekada smatrao revizionističkim: „Krleža je najbliži onoj skupini intelektualaca koju Zorica Stipetić naziva levom inteligencijom, onom koja se ponekad približava, ali se ne poistovećuje sa revolucionarnim pokretom, ostajući vezana za demokratsku građansku tradiciju.” Što se tiče sukoba na književnoj levici, onako kako ga je Lasić formulisao previše od pola veka, vremenom je dobio mitski karakter, ne samo kao kanonska istina, već i kao jegro kulturno-istorijskog identiteta moderne hrvatske nacije. Taj se narativ može sažeti ovako: u predratnim sukobima na levici, zahvaljujući doslednosti najznačajnijeg hrvatskog pisca, posađeno je seme iz koga će, nakon sukoba Tito–Staljin, izrasti jugoslovenski modernizam. „Elegantni prelaz sa socrealizma na visoki modernizam ne bi bio moguć da tijekom sukoba na književnoj ljevici nije stvorena baza nove estetske ideologije.” Krležina uloga ostaje ključna i posle rata jer on insistira „na nastavku diskusije o mogućoj političkoj ulozi književne umetnosti i pobedi liberalne levičarske struje”. Kada se Partija početkom sedamdesetih godina odluči za „staljinističku redogmatizaciju”, ovu demokratsku tradiciju nastavljaju hrvatski proljećari, čije ideje konačno pobeđuju u ratu tokom devedesetih. Tako Hrvatska ulazi u novi vek kao nezavisna i demokratska nacija, jednako udaljena i od fašističkog i od komunističkog nasleđa, savršeno usklađena sa kulturnom politikom Evropske unije.

Sukob na književnoj levici tako postaje manje istorijski događaj, a više kulturni mit, u funkciji legitimisanja određene vizije hrvatskog nacionalnog identiteta. Upravo zato, kritičko preispitivanje Lasićevog koncepta ostaje od ključne važnosti za razumevanje ne samo Krležinog nasleđa, već i šire istorije jugoslovenskog kulturnog prostora. Ta nova revizija morará da obuhvati sve one primedbe koje su se mogle čuti već početkom sedamdesetih – o neistorijskom sagledavanju situacije, problematičnoj periodizaciji, zanemarivanju srpskih pisaca i drugih avangardnih struja, ali i da uvaži Krležinu vlastitu tezu iz Promemorije istraživačima prema kojoj sukob nije imao političku ni ideološku dimenziju, već je pre svega bio lične prirode.

Matija Malešević

Časopis Tokovi istorije

Spisak referenci – Reference list

Štampa – Newspapers and Journals

• Književne novine (1980)
• Književna reč (1982)
• Politika (1982)

Literatura – Secondary works

• Anonimna recenzija. „Stanko Lasić: Sukob na književnoj ljevici 1928–1952”. Politička misao: časopis za politologiju, 1/1971, 124–127.
• Bakarić, Vladimir. „O sukobu na ljevici”. U: Sveučilište i revolucija, 82–88. Zagreb: Sveučilišni komitet SKH, 1970.
• Brozović, Domagoj. „Sukob na književnoj ljevici u novohistorističkom ključu”. Umjetnost riječi, 1–2/2015, 133–154.
• Čengić, Enes. S Krležom iz dana u dan. Post mortem II. Sarajevo: Svjetlost, 1990.
• Ergić, Miroslav. „O jednoj vanserijskoj knjizi”. Kultura, 13–14/1971, 217–220.
• Gavrilović, Zoran. „Umetnost i revolucija”. Delo, br. 5/1971.
• Iveković, Mladen. „Filozofska i politička strana sukoba na našoj levici”. Kultura, 13–14/1971, 225–234.
• Jakšić, Božidar. „Današnji smisao sukoba na književnoj levici”. Kultura, 13–14/1971, 206–210.
• Jeremić, Dragan. „Umetnost i revolucija”. Delo, br. 5/1971.
• Kalezić, Vasilije. Pokret socijalne literature. Beograd: Književna zajednica Petar Kočić, 1975.
• Kalezić, Vasilije. U Krležinom sazvježđu. Zagreb: August Cesarec, 1982.
• Kermauner, Taras. „Vrednovanje i nauka”. Kultura, 13–14/1971.
• Krleža, Miroslav. Dijalektički Antibarbarus. Sarajevo: Oslobođenje, 1983.
• Lasić, Stanko. Krleža: Kronologija života i dela. Zagreb: Grafički zavod Hrvatske, 1982.
• Lasić, Stanko. Sukob na književnoj ljevici. Zagreb: Liber, 1970.
• Mađarević, Vlado. Revolucija i književnost. Zagreb: August Cesarec, 1974.
• Malić, Zdravko. „Umetnost i revolucija”. Delo, br. 5/1971.
• Mandić, Igor. Zbogom dragi Krleža. Zagreb: Profil International, 2007.
• Milošević, Nikola. „Umetnost i revolucija”. Delo, br. 5/1971.
• Selenić, Slobodan. „Umetnost i revolucija”. Delo, br. 5/1971.
• Stipetić, Zorica. Argumenti za revoluciju – August Cesarec. Zagreb: Centar društvenih djelatnosti, 1982.
• Vaupotić, Miroslav. „Vrijednosti i značenje ljevih časopisa i novina u hrvatskoj književnosti četrdesetih godina”. U: Sveučilište i revolucija, 70–77. Zagreb: Sveučilišni komitet SKH, 1970.
• Visković, Velimir. „Promemorija istraživačima tzv. ‘Sukoba na ljevici’”. U: Krležijana (1993–99). Zagreb: Leksikografski zavod Miroslav Krleža.
• Visković, Velimir. „Sukob na ljevici”. U: Krležijana (1993–99). Zagreb: Leksikografski zavod Miroslav Krleža.
• Visković, Velimir. „Žudnja za razlikovanjem”. U: Zbogom dragi Krleža, prir. Igor Mandić. Zagreb: Profil International, 2007.
• Visković, Velimir. Sukob na ljevici: Krležina uloga. Beograd: Narodna knjiga – Alfa, 2001.
• Vranicki, Predrag. „O nekim kontroverzama na našoj ljevici krajem tridesetih”. U: Sveučilište i revolucija, 78–81. Zagreb: Sveučilišni komitet SKH, 1970.

Izvori sa interneta – Internet sources

• Pavičić, Jurica. „O Stanku Lasiću: Tjeskobni skojevac koji je otvarao zaboravljene teme hrvatske kulture”. Jutarnji list, 8. 10. 2017.
• Visković, Velimir. „Krležin Leks kao refugium peccatorum”. Zarez: dvotjednik za društvena i kulturna zbivanja, 6. 6. 2013.