Tekstove posvećene Rijeci Miloš Crnjanski je objavljivao u periodici tokom 20-ih godina XX veka dok je radio kao novinar. Pisac Dnevnika o Čarnojeviću je bio posvećen novinarstvu i video ga je kao važan i vredan aspekt svog stvaralaštva:
„Žurnalističkom radu pisac je posvetio znatan deo svoje stvaralačke usredsređenosti i energije, a, pri tome, ovu vrstu svoje delatnosti Crnjanski nije smatrao drugorazrednom, već izuzetno podsticajnom i značajnom […] Novinarstvo je za Crnjanskog bila neka vrsta spone sa životom i energijom svakodnevice društvenih i političkih zbivanja, izvesno vrelo širokog iskustva“ (Jaćimović 2009: 19).
Crnjanski je, kako je Slađana Jaćimović istakla, smatrao da je novinarstvo veoma stimulativno i značajno, jer je bilo u uskoj vezi s društvenim i političkim događajima. Ono je služilo kao ključni most između njegovih stvaralačkih traganja i događaja iz stvarnog sveta koji su oblikovali njegove tekstove.
Miloš Crnjanski je u putopisnim reportažama pružio detaljne prikaze prilika u različitim krajevima tadašnje zajedničke države (najpre Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, potom Kraljevine Jugoslavije). Ovi izveštaji su bili više od pukih putopisa; ponudili su vredan uvid u društveni, kulturni i politički pejzaž različitih oblasti u državi. Zapažanja Crnjanskog su pomogla da se jugoslovenski čitaoci informišu i obrazuju o raznolikosti regiona, podstiču- ći bolje razumevanje i svest o različitim aspektima njihove zemlje:
„Uglavnom su to bile serije putopisnih reportaža, objedinjenih nekim zajedničkim naslovom, u ređim slučajevima radilo se o pojedinačnim reporterskim zapisima sa putovanja, podstaknutim kakvim aktuelnim istorijskim, političkim, kulturnim ili umetničkim događajem […] Prelaz od književnosti ka novinarstvu ostvario je Crnjanski u domenu aktuelne društveno-političke problematike. Svoju pažnju preneo je na one političke odnose, u kojima su određeni momenti u novoj međunarodnoj konstelaciji igrali značajnu ulogu. Tu građu sa političkom tematikom […] objedinjuje svest o tek stvorenoj jugoslovenskoj državi i o opasnostima koje bi mogle biti kobne po njenu stabilnost. […] Politička aktuelnost putopisa „U Hortijevoj Mađarskoj“ potaknula je kod Crnjanskog premeštanje putopisnog interesovanja sa inostrane na domaću političku situaciju. Neki tekstovi usredsređeni su na neoslobođene jugoslovenske krajeve, ili na krajeve koji bi tu sudbinu u određenim političkim i ekonomskim okolnostima mogli da dožive“ (Golubović 2001: 190–192).
Opisivanje nepoznatih predela imalo je dvostruku funkciju. S jedne strane, pomoglo je da se udaljeni regioni približe čitaocima, a s druge, u pitanju je bila državna taktika usmerena na promociju novoanektiranih teritorija unutar zemlje, što je za cilj imalo da se potpunije integrišu ove oblasti u jugoslovenski nacionalni identitet.
Dopise o Rijeci Crnjanski publikuje počevši od 1923. godine, kada se u listu Politika (26. i 27. jula i 3. avgusta) najpre pojavljuje triptih pod naslovom „Ubistvo Rijeke (Pismo Politici)“, da bi naredne godine pod nadnaslovom „Izveštaji sa primorja“, takođe u Politici, bio štampan tekst „Rijeka“. Crnjanskovi putopisni zapisi objedinjeni su u dve knjige Sabranih dela, pod naslovima Putopisi I i Putopisi II. Ovi radovi spadaju u putopisne i novinske reportaže – žanr koji u međuratnom periodu doživljava uspon.
RIJEKA MILOŠA CRNjANSKOG: ANGAŽOVANA PUTOPISNA REPORTAŽA
Tekst „Ubistvo Rijeke (Pismo Politici)“ – žanrovski u podnaslovu određen kao pismo1 – objavljen je u dnevnom listu Politika 1923. godine u četiri nastavka. Prva tri nastavka markirana su rimskim brojevima (I, 26. VII; II, 27. VII; III, 1. VIII), a poslednji, četvrti, izašao je pod naslovom „Pre aneksije“ (2. VIII).
Uočava se i da su prva dva štampana u razmaku od jednog dana, isto kao i poslednja dva, a da je između njih napravljena pauza od četiri dana (subota–utorak). Ukoliko se naslov putopisne reportaže „Ubistvo Rijeke“ uporedi sa ostalim pisanim o hrvatskom primorju u sličnom periodu – „Šibenik“ (1923), „Split“ (1923), „Korčula“ (1923), „Hvar“ (1923), „Amor u Crikvenici“ (1924), „Ostrvo Rab“ (1924), „Na ribanju sa mesecom“ (1924) itd, zapaža se da ga izdvaja angažovani karakter.
Na snažno prisustvo ideološkog konteksta u žanru putopisne reportaže ukazala je Duvnjak Radić:
„Od svih podvrsta putopisnog žanra, novinarski putopis i putopisna reportaža imaju – zahvaljujući novinskom sistemu komunikacije – najizraženiji politički aspekt, koji otvara pitanja društveno-istorijskog konteksta u kojem su ovi tekstovi pisani“ (Duvnjak Radić 2021: 23).
Donekle aktivističkom diskursu mogli bismo pripisati i naslov „Groblje naših brodova“ (1924), ali s obzirom na to da navedeni članak ne sadrži toponim, „Ubistvo Rijeke“ uobličava se u jedan od retkih provokativnih i angažovanih naslova žanra putopisne reportaže o hrvatskom primorju. Međutim, u angažovan diskurs trebalo bi svrstati i naslov „Opasnost po Šušak“ (1924), tekst koji u Sabranim delima nije uvršeten u Putopise, nego u Političke članke 1919–1939.
Iako se iz naslova „Rijeka“ (Politika, 22. VIII 1924) ne čita angažovanost, reč je o jednom i te kako angažovanom članku (putopisnoj reportaži), napisanom svega godinu dana nakon „Ubistva Rijeke“, ali u okvirima izmenjenih istorijskih i društveno-političkih prilika. Samim tim, biće zanimljivo uporediti navedena dva teksta ne samo iz aspekta određivanja njihove međusobne korespondencije, nego i sagledavanja samog cilja (svrhe) Crnjanskovog pisanja.
Neophodno je napomenuti da će se u fokusu rada prevashodno naći Crnjanskov odnos prema Rijeci u onom značenju ovoga područja koje ono ima za srpskog pisca. Otuda će se današnji delovi grada, koji su se nekada nalazili izvan njegovog okvira, analizirati samo u funkciji kreiranja slike nekadašnjeg grada Rijeke.
Ovde se nadasve misli na Šušak, oblast koja je kasnije pripojena Rijeci, a koja u periodu kada Crnjanski piše predstavljala ne samo drugu sredinu, nego u jednom periodu čak i državu.
Premda tekst „Ubistvo Rijeke“ započinje motivom putovanja i perspektivom koja se daje iz voza, već u uvodnom pasusu nailazi se na piščeve političko-ideo- loške komentare koji se, s jedne strane, tiču tada zaoštrenog italijansko-jugoslovenskog (Kraljevine SHS) odnosa oko Rijeke, a s druge, nalaze u funkciji formiranja jugoslovenskog nacionalnog identiteta (ostvaruje se prevashodno kroz upotrebu prvog lica množine)2. Upravo ovakav model komponovanja karakterističan je za prva tri nastavka članka: putopisni elementi samo su povod za političko-ideološka razmatranja i društvene opservacije. Naveden način struktuiranja teksta nije osoben ostalim putopisnim reportažama ovoga perioda. Motivacija za to se može pronaći u biografskoj činjenici da je Crnjanski živeo u Rijeci tokom 1912. i 1913. godine i da je, samim tim, intimno bio vezan za taj grad, te da je odlično poznavao prilike i društvene okolnosti. Međutim, izrazito angažovan karakter tekstova u čijem su središtu Rijeka i njena okolina prevashodno bi se mogao vezati za tadašnje opšte uverenje da je „Riječko pitanje najpoznatije, jer je najstarije i kod nas dosad najviše tretirano, a ono nam je i najbliže, jer je danas za naše narodno i državno gospodarstvo od svih najvažnije […] Rijeka [je] naš jedini uporabivi izlaz na more, a po njemu i u široliki svijet bez koga se danas ne može ni životariti, a kamo li živiti, napredovati“ (Osterman 1920: 5).
Crnjanskovi komentari koji se odnose na italijansko-jugoslovenski dijalog izrazito su kritički i ta se kritika ne tiče samo napada na italijansku vladu i na neposrednu okupaciju Rijeke, nego obuhvata i jugoslovensku vlast. Snažan upliv istorijskog narativa i česti piščevi komentari svrstavaju „Ubistvo Rijeke“ u vrstu književnog teksta za čije čitanje je nužno poznavati društvene i političke okolnosti, tačnije vanknjiževni kontekst. S tim u vezi, važno je ukazati na nekoliko ključnih predstava o Rijeci u Crnjanskovom doživaljaju njenog (istorijskog) značaja. Pre svega, ekonomski – Crnjanski Rijeku posmatra kao jednu od najvećih luka i moćno industrijsko središte, a potom i geografski – Rijeka je, prema njegovom mišljenju, prirodno, organski povezana sa Sušakom, u kom većinski živi hrvatsko stanovništvo. (Štaviše, srpski književnik nastoji da gotovo anulira postojeću granicu, svodeći je na mali most i rečicu preko koje je moguće lako prebaciti stvari.) Konačno, iz istorijske perspektive, Rijeka se doživljava kao neoslobođeni deo Hrvatske (1848. pripojena Banskoj Hrvatskoj), još uvek pod Austrougarskom monarhijom, u neprestanim uličnim borbama s Italijanima. Samim tim, na simboličnom planu, Rijeka je, za Crnjanskog, i izvorište borbe za slobodu.
Navedene predstave umnogome se podudaraju s onovremenim stavovima izloženim, između ostalog, u Ostermanovoj studiji Rijeka i Jugoslavija, publikovanoj u Zagrebu 1920. godine. Tako, Osterman piše da je Rijeka „sve do velikoga rata ne samo glavna, upravo jedina podunavska, dakle i jugoslavenska morska luka za veliki promet sa Zapadom, nego i glavna morska luka za veliki promet među kopnenim i morskim dijelom Jugoslavije“ (Osterman 1920: 16). Osterman beleži i da „Usjednu li se Talijani u Rijeci, sjedit će u našoj kući, jer je Rijeka, kako je sasvim okružena našim narodom, u našoj kući“ (Isto: 17).
S obzirom na to da je „Ubistvo Rijeke“ objavljeno 1923. godine, da bi se razumele društveno-političke okolnosti inkorporirane u tekst, potrebno je ukazati na status grada nakon Prvog svetskog rata, na koji Crnjanski referiše, pri čemu treba naglasiti da je u ovom periodu Rijeka bila žarište geopolitičkog sukoba i nacionalističkih težnji. U tom smislu, značajno je istaći da je 1918. došlo do pobune protiv mađarske pogranične policije, što je za posledicu imalo raskid državno-pravnih veza s Austrougarskom. Iako je saveznička vojska Italije okupirala grad, Rijeka je svrstana u posed novoformirane Kraljevine SHS, što je uzrokovalo D’Anuncijevu blokadu Rijeke i proglašenje italijanske uprave za Kvarner, premda se zvanična vlada Italije ogradila od D’Anuncijevih pohoda i pretila napadom na njega. Do zaoštravanja odnosa došlo je 1920. godine, kada je francuski premijer tražio od Jugoslavije odricanje od Rijeke. Rapalski sporazum s Italijom potpisan je u novembru iste godine i Rijeka je postala Slobodna Država Rijeka. D’Anuncio je objavio rat Italiji, a nakon što su brodovi italijanske mornarice bombardovali Rijeku („Krvavi Božić“), D’Anuncio je predao grad Italijanima, koji su ga u januaru 1921. godine drugi put okupirali. Predsednik Slobodnog Grada Rijeke je početkom 1922. državnim udarom smenjen, a preuzimanje vlasti italijanskih radikalnih nacionalista u gradu završilo je trećom vojnom italijanskom okupacijom. Nekoliko meseci kasnije, Italija je pala pod fašističku vlast. Period napetosti između Italije i Kraljevine SHS završio se 1924, potpisivanjem Rimskog sporazuma, kojim je Rijeka pripala Italiji.
Navedena istorijska pozadina naglašava složeno i turbulentno političko okruženje koje okružuje Rijeku tokom ranog XX veka, period obeležen suprotstavljenim nacionalističkim i teritorijalnim pretenzijama.
Za razliku od većine drugih članaka putopisnog karaktera o severnom Jadranu, pisanih u približnom periodu, Crnjanski u ovom, počev od trećeg pasusa, uvodi lično životno iskustvo, tačnije u tekst utkiva biografske momente. Ovakav postupak omogućava mu da uspostavi paralelu između onog nekad (pripada predratnom periodu 1912. i 1913. godine) i onog sada (1923. godina, vreme pisanja članka). Reč je o vremenskom okviru od deset godina, u kojem su se značajno promenile društveno-istorijske prilike – prestala je da postoji Austrougarska, kojoj je pripadala Rijeka, i završen je Prvi svetski rat, nakon kojeg je počela italijansko-jugoslovenska borba oko Rijeke. Spajajući svoju ličnu istoriju sa širim istorijskim kontekstom, Crnjanski nudi jedinstvenu perspektivu na duboke transformacije koje su uticale na region tokom ove burne decenije.
Biografski deo Crnjanski počinje govorom o Sušaku. Zanimljivo je da će prva tri dela „Ubistva Rijeke“ pisac Lirike Itake dati iz različitih pozicionih (mesnih) tačaka i da će u svakom fokus prevashodno biti na prikazu datoga područja – prvi deo pruža opis Sušaka, drugi Rijeke, a treći luke (pristaništa). Izbor ovakvog postupka samo na prvi pogled može se dovesti u vezu s autorovom željom da odgovori žanrovskim zahtevima jedne putopisne forme. Ukoliko se sagleda funkcionalnost onoga što srpski pisac opisuje, primećuje se da je zapravo reč o izboru onih tačaka preko kojih će najpogodnije moći da istakne određene društveno-političke stavove i iskaže vlastitu kritičku misao.
Deo o Sušaku zasnovan je na kontrastiranju nekadašnje prirodne međusobne povezanosti dva mesta (Rijeke i Sušaka) i politički, veštački stvorene apsurdne granice između njih:
„Živeo sam u Sušaku pre deset godina. Tada je on slao mase radenika na Rijeku, trgovao tamo, kupovao tamo i prodavao tamo. Svi njegovi putevi slivaju se na most, koji ga vezuje sa Rijekom i koji nije širi od tri metra“ (Crnjanski 1995b: 47).
Sušak i Rijeka su, dakle, prirodno međusobno povezani, funkcionišući kao jedan privredni i društveni entitet: Sušačani su često putovali u Rijeku radi posla i trgovine, pri čemu su zajednice bile čvrsto integrisane. Isticanjem da su svi putevi na Sušaku vodili do mosta koji ga je povezivao s Rijekom, simbolizuje se njihova bliska veza. Uprkos tome, između njih je uspostavljena politički nametnuta granica, koja je narušila ovu prirodnu međusobnu povezanost. Crnjanski naglašava apsurdnost ove veštačke podele, jer je išla protiv ranije nesmetanog protoka ljudi i robe između dva mesta. Ova granica ne samo da je stvorila fizičku podelu, već simbolizuje i šire političke i društvene barijere nametnute zajednicama.
Odmah potom, Crnjanski uvodi priču o uličnim borbama Hrvata s Italijanima i ističe smelost i prkos jugoslovenskih mladića zbog šetnje Rijekom u sokolskoj odori. Time se, na izvestan način, kreira slika Sušaka kao riječkog oponenta, ali i izvora onog borbenog, herojskog nacionalnog duha:
„U to doba Sušak, kao i celo Primorje, značio je pesmu, politiku i tuče sa Talijanima. Da se prođe u sokolskoj odori Rijekom smatralo se tada, u mom društvu, velikim nacionalnim delom“ (Isto: 47–48).
Sušak je u tom periodu bio povezan sa kulturnim izrazom („pesmom“), političkim aktivnostima i borbom protiv italijanskog uticaja i prisustva. On je, prema mišljenju Crnjanskog, bio centar nacionalističkih osećanja i akcija. Nošenje sokolske uniforme i prolazak kroz Rijeku smatran je značajnim činom nacionalnog ponosa i prkosa u autorovom društvenom krugu. Ovaj čin predstavljao je javnu afirmaciju nacionalnog identiteta i otpor stranom uticaju jer je njeno nošenje u Rijeci, gradu obeleženom političkim tenzijama i italijanskim prisustvom, viđeno kao smela i hrabra demonstracija lojalnosti jugoslovenskoj stvari.
Nasuprot tome, Sušak iz 1923. godine predstavljen je kao „beo i mrtav pod prašinom“ (Isto: 48), ekonomski propao i potpuno odvojen od lučkog grada. Uzrok takvog stanja srpski pisac dovodi u vezu sa zanemarivanjem grada od strane Kraljevine SHS, zbog toga što je stanovništvo Sušaka iskazalo podršku Stjepanu Radiću (nije priznavao dinastiju Karađorđević ni čin ujedinjenja, nego se zalagao za stvaranje „hrvatske neutralne seljačke republike“), a ne radikalima. Ovakav odnos Crnjanski oštro kritikuje, govoreći o „našoj sramoti, šegi koju Italija tera s nama“, aludirajući time na ignorisanje strateški važne pozicije Sušaka za Kraljevinu SHS, te, samim tim, dozvoljavanje Italijanima da otmu Rijeku i eksploatišu njena prirodna dobra, ali istovremeno i da je ekonomski i industrijski unište.
Iza narodnog glasa, koji očajava zbog prepuštenosti okupatorima, odnosno napuštenosti i zaboravljenosti od strane ujedinjene zajednice, izbija i Crnjanskov stav o neophodnosti delovanja „srpskih komita“ koji bi „sprečili grozote što ih Italijani čine sa našim življem u Istri“ (Isto: 48), jer „i ovde nam stoji jedan Solun pod nosem, bogatstvo, svet, more“ (Isto: 49). Crnjanski je zabrinut za situaciju u Istri i širem regionu pod italijanskom kontrolom i ističe važnost zaštite regiona, koji opisuje kao bogat resursima („bogatstvo“), kulturno značajan („svet“) i strateški vredan („more“). Prema piščevom mišljenju, ovaj region je, kao i Solun, vitalna oblast od velikog značaja koju ne treba zanemariti niti prepustiti stranoj kontroli. Stav Crnjanskog podvlači poziv na aktivan otpor i intervenciju radi zaštite interesa i blagostanja naroda u Istri i okolnim krajevima.
Dok je u prvom delu teksta akcenat stavljen na kritiku odnosa Kraljevine SHS prema Italijanima, Rijeci i Sušaku, u drugom preovlađuje slika „čišćenja“ i italijanizacije Rijeke (prikaz kako italijanske vlasti nameću svoj uticaj, menjajući kulturno ili društveno tkivo Rijeke i efektivno zamenjujući i brišući postojeće jugoslovensko prisustvo i identitet u gradu).
Odmah po ulasku u lučki grad, pisac ga određuje kao „nepoznatu varoš“. Opozicija nekad/sad omogućava Crnjanskom da jedanaest godina kasnije sagleda izmenjenu društveno-političku i kulturnu sliku grada. Tako zapaža da su Riječani postali fašisti i zanelisti, da su poitalijanizirali čak i vlastita imena, te da „ne mogu ni jednu menicu da pročitaju bez patetične vike“ (Isto: 51). Uz to, srpski pisac pruža realnu, ali i simboličku sliku sređenog i očišćenog grada, zbog čega je nemoguće više čuti i jednu hrvatsku reč ili pronaći ma kakav hrvatski natpis. Ovakvo stanje nije samo posledica dragovoljne italijanizacije Riječana, nego i italijanskog terora nad stanovništvom, pa otuda stavlja komentar da svako „ko hoće da oseti žilu za svoj maternji jezik, nek izvoli u Rijeku“ (Isto: 51).
Međutim, iako primećuje da je hrvatski jezik u velikoj meri odsutan u službenim i javnim građanskim sredinama, Crnjanski i dalje čuje da se njime govori među određenim grupama, posebno kod piljarica i pralja na trgu. Ove žene, uprkos naporima fašističkog režima da potisnu lokalnu kulturu, nastavljaju da koriste svoj maternji jezik jer s njima „ni fašisti ne izlaze na kraj“ (Isto: 51). Crnjanski, tako, žene radničke klase posmatra kao ključni oblik otpora fašizmu i italijanskoj kontroli. One simbolizuju poslednji bastion hrvatskog identiteta i kulturne istrajnosti usred široko rasprostranjene represije. Njihova kontinuirana upotreba hrvatskog jezika predstavlja oblik prkosa i herojskog stava protiv italijanske inkvizicije i šireg kulturnog potiskivanja.
U ovom delu, uvodeći slike određenih znamenitosti Rijeke, Crnjanski će integrisati reference na istorijske događaje, kakva je, recimo, ona na „Krvavi Božić“. Ove aluzije služe da obezbede istorijski kontekst i podvuku težinu političkih i kulturnih transformacija koje se dešavaju u gradu. Kombinacija ovih slika i istorijskih referenci ilustruje i tekući otpor i dubinu kulturnih i političkih borbi s kojima se suočavaju stanovnici Rijeke.
Opisujući Rijeku, Riječane i Italijane, autor će na više mesta ukazati na apsurdnost dešavanja. Apsurd se ne dovodi samo u vezu s transkripcijom ličnih imena prema inostranom jezičkom obrascu (Raicevich), ili sa činjenicom da se „naše drvo i cement po svetu“ prevoze lađama s italijanskim nazivima, nego i sa isticanjem postojanja novog društvenog staleža: kaluđera fašista. Apsurd se može uočiti i u piščevom govoru o aneksiji Rijeke: „Smešni smo sa aneksijom, ta ona je u stvari već godinu dana anektovana“ (Isto: 52), još jednom oštro kritikujući popustljivost i nezainteresovanost jugoslovenske kraljevine.
I pored čistoće i mirnoće koja dominira gradom, Crnjanski će ukazati na drugo lice „italijanske“ Rijeke, jer čim se zađe u male kafane i barove, nailazi se na mesta puna fašista koji „lupaju žilom i nožem po stolu“ svedočeći tako postojanje „one druge Rijeke, čija je duša […] vrela, goruća, najitalijanskija“ (Isto: 53).
Crnjanski, tako, suprotstavlja spoljašnji izgled Rijeke s tenzijama koje se nalaze u društvenim osnovama i odnosima. Uprkos površinskoj čistoći i mirnoći prostora, ispod ove fasade otkriva drugačiju stvarnost: prisustvo žestokog militantnog elementa u gradu. Određivanjem duše kao „vrele, goruće, najitalijanske“ ukazuje se na strastvenu i agresivnu prirodu fašista (što je sve u oštroj suprotnosti s mirnom spoljašnjošću Rijeke), a samim tim i da se ispod uglačane i mirne površine krije duboko ukorenjeni žar povezan s italijanskim nacionalizmom i agresijom. Crnjanski, prema tome, naglašava oštar kontrast između spoljašnjeg izgleda grada i nestabilne, vatrene podvodne struje koju vode italijanske fašističke snage. Ova dvojnost ilustruje složenu i konfliktnu prirodu Rijeke pod italijanskom vlašću.
U trećem delu putopisne reportaže, nasuprot ulickanosti gradskih ulica, pisac će dati grotesknu sliku zapuštenog riječkog pristaništa, koja oličava pravi odnos italijanskih vlasti prema lučkom gradu. Paradoks da nekadašnja finansijski moćna luka stoji oronula, Crnjanski pokazuje brojkama, ukazujući na nekadašnji promet, te čitavu situaciju kritički određuje kao „komediju Italije“. Osnovna autorova intencija je sugerisanje industrijskog, tačnije ekonomskog, uništenja Rijeke u cilju njenog stavljanja u zavisan položaj prema Italiji.
Slika italijanskih zlodela i sistemskog uništavanja ne samo Slovena, nego i neistomišljenika, verovatno je najupečatljivija kada se govori o fabrikaciji ljudi, o njihovom nasilnom pretvaranju u fašiste (proces nasilnog preoblikovanja identiteta i ponašanja pojedinaca kako bi se uskladili s fašističkom ideologijom nije uključivao samo fizičko ugnjetavanje, već i psihičku i kulturnu prisilu). Fašistička ideologija se tako pokazuje kao isključiv i represivan sistem, u kojem nadzor i teror vrše glavnu ulogu (režim sprovodi konformizam kroz zastrašivanje i kontrolu). Crnjanski ističe da se fašizam nameće kao univerzalni zahtev, uz očekivanje da se svi moraju povinovati njegovoj ideologiji. Srpski pisac otuda naglašava oštru i prodornu prirodu fašističke vladavine, ilustrujući kako je ona nastojala da potpuno preoblikuje i dominira svakim aspektom života u Rijeci:
„Onaj ko nije fašist, taj ne sme ni da brije ni da tovari drva, ni da trguje, ni da čisti cipele. Fašist, svaki mora da bude fašist […] To su najveći uspesi fabrikacije“ (Isto: 54).
Za razliku od većine istorijskih izvora, Crnjanski će tvrditi da je tokom prve decenije XX veka Rijeka bila „više hrvatska nego talijanska“, kao i da je sprovedeno etničko čišćenje Hrvata: „Ricinus, žila, a kad je trebalo i nož rasterali su ih i ućutkali“ (Isto: 55).
Najveću razočaranost u italijansku vlast Crnjanski će ipak pripisati samim Riječanima, koji „hoće pre svega jeftinoću i život, pa tek posle trobojku“, istaknuvši komoditet i pragmatizam iznad njihovog nacionalnog osećanja. Zbog prisila koje trpe i žudnje za idealom slobode, pisac Seoba će zaključiti da se Riječanima mi „sasvim naivno činimo kao obećana zemlja“ (Isto). Upravo stoga što je bio projugoslovenski orijentisan, zanimljivo je da na ovom mestu, Crnjanski – posežući za rečju naivno – iskazuje kritički odnos prema sopstvenoj državi. Za razliku od do tada prisutne kritike u tekstu, koja se ticala prevashodno spoljne politike (izuzima se odnos prema Sušaku kao pitanje ideoloških postavki), kritika je ovde usmerena na samu državu.
Još jednom, Crnjanski će potcrtati osećanje napuštenosti građana od strane Kraljevine SHS i njihovu prepuštenost nemilosrdnosti italijanskih fašista:
„Zašto ste nas ostavili? Zar zbog hulje Radića ovaj narod da plaća? […] Uspeli su, sve se raseljava […] Zašto ste nas napustili kao pse“ (Isto: 56).
Suprotno opštoj atmosferi Rijeke, oslikanoj u drugom delu putopisne reportaže, u ovom preovladava atmosfera straha i tiranije:
„Po ulicama svi se boje, svaki nosi značke […] Nisu to sve značke fašista […] Glavno je da je neka značka i da čoveka ostave na miru“ (Isto).
Poslednji, četvrti deo članka mogao bi se svrstati u žanr putopisne reportaže isključivo ukoliko bismo ga – kao što to uostalom čini i priređivač Sabranih dela – smatrali piščevim osvrtom/komentarom na prethodna tri dela. Međutim, navedeni odlomak izašao je u Politici pod zasebnim naslovom „Pre aneksije“, čime pisac, zapravo, nastoji da dodatno skrene pažnju na politički osetljivo riječko pitanje. Zanimljivo, tekst je publikovan 1923. godine, samo godinu dana pre nego što će Rijeka i zvanično pripasti Italiji. Crnjanski, prema tome, piše o jednoj izuzetno aktuelnoj temi u trenutku kada intenzivno naslućuje rešavanje toga pitanja, tačnije da se „nešto iza kulisa sprema“ (Isto: 57). Kako Enes Milak zapaža:
„Jugoslovenski autori svoja izlaganja o odnosima dve jadranske države uglavnom završavaju s 1920. godinom, iako te godine nisu zaključeni svi problemi na Jadranu proistekli iz Prvog svetskog rata. Rimski sporazum (januar 1924.) i događaji koji su mu prethodili objašnjavani su veoma površno i nedovoljno argumentovano. Malo je radova koji događaje od dolaska fašista na vlast u Italiji (oktobar 1922.) pa do zaključenja Rimskog sporazuma stavljaju u središte svoga interesovanja“ (Milak 1982: 131).
Navedena Milakova zapažanja ukazuju i u kojoj su meri dragocena stanovišta i opažanja iznesena u tekstu „Ubistvo Rijeke“. U članku „Pre aneksije“, Crnjanski će najveću kritiku uputiti jugoslovenskoj vladi, jer je dozvolila da riječko pitanje postane lokalno, a krivca za trenutna dešavanja i riječki status usmeriti na Radovana Antonijevića. No, i pored toga, srpski pisac uočava da se pruža prilika da se reaguje, da se probudi Evropa, ukazivanjem da ovde nije reč o lokalnom problemu, nego o celoj srednjoj Evropi, „jer je njena budućnost nužna ne samo nama, nego svim zemljama u zaleđu njenom, do južne Rusije“ (Crnjanski 1995b: 57), pozivajući pritom na odbranu „ne hrvatske industrije drveta, nego vozova, blagostanja, zdravlja u srednjoj Evropi i našeg novog mesta u svetu“ (Isto: 58).
Na kraju, Crnjanski još jednom kritiku usmerava na fašizam i atmosferu straha koju ta ideologija kreira, ukazujući da „ono što sad vlada na Rijeci, bedna je i kriminalna infamija, a o legalnosti, nacionalnom heroizmu i talijanstvu ni za đon D’Anuncija ma koliko on grub prema nama bio“ (Isto: 58). Istovremeno, autor iskazuje i sumnju u italijanske vojnopolitičke mogućnosti.
Drugu putopisnu reportažu o Rijeci Crnjanski će objaviti svega godinu dana kasnije (1924), u okviru „Izveštaja s Primorja“ nakon Rimskog sporazuma, tačnije pošto je lučki grad konačno pripao Italijanima. Baš kao i u reportaži iz 1923. godine, pisac Lirike Itake insistira na slici jednog uređenog, očišćenog grada, ali se ovoga puta u samo središte postavlja činjenica da je reč o prostoru u koji se neverovatno mnogo ulaže („samo na kaldrmu i tramvaje potrošeno je 60 miliona“), te koji sada više izaziva utisak hotela ispunjenog gostima na letovanju, nego lučkog grada.
Uz to, Crnjanski opisuje i vladajuću atmosferu kao „potpuni mir i red“, posmatrajući je kao posledicu „tuča, inkvizicija i strašnog cinizma“, batina, noževa i ricinusa, kao i sadašnjih policajaca koji „strogo paze na došljake“. Tako je on deidealizuje i razotkriva, a istovremeno i odbija da zaboravi način na koji je ta atmosfera ostvarena.
Iako je u prethodnoj reportaži insistirano na slici terora i, s njim u vezi, nasilnom progonu, te italijaniziranju građana i kulture, pri čemu se na posebnom udaru našao jezik Hrvata, zanimljivo je da Crnjanski primećuje da i pored svega, „i sad, svaki ko nije dobro obučen na Rijeci govori naš jezik“ (Isto: 107), ukazujući time na apsurdnost nasilnog odvajanja i na prirodno prisustvo hrvatskog življa.
Srpski pisac će iznova istaći sliku zapuštene luke koja „služi za zastave nacionalnih svečanosti i romana“, kao i za eksploataciju hrvatskog drveta. Međutim, verovatno najveća razlika u odnosu na reportažu iz 1923. godine tiče se prikaza samih Riječana. Dok se u starijem tekstu insistira na vizijama i nadi građana u ekonomsko podizanje luke, u mlađem se Riječani predstavljaju kao oni „koji nisu tužni zbog svoje propasti, a ničemu se ne nadaju“ (Isto). Štaviše, „na najnovije napore da […] luka vaskrsne posmatra se sa podsmehom“ (Isto). Isto tako, kod Riječana se ne nailazi više ni na zaprepašćenost pred popustljivošću jugoslovenske vlade, niti na osećanje napuštenosti. Iz reportaže je izostao i narativ o uzroku specifičnog odnosa Kraljevine SHS prema Riječanima ili Sušaku, kao i retorika negodovanja zbog odsustva jugoslovenske pomoći.
Kada je o granici između Rijeke i Sušaka reč, u reportaži iz 1924. godine zadržava se njen opis kao banalne međe, ali se ona sada uobličava i u simbol novih geopolitičkih odnosa:
„Uzani most, što vezuje Rijeku sa zadimljenim Sušakom i sva ta granica ovde, ili izgleda kao iz neke bestidne operete ili kao vesnik nečeg sasvim novog, budućeg internacionalno nametnutog u odnosu država i nacija“ (Isto: 108).
Most je opisan „kao iz neke besramne operete“, što implicira da deluje deplasirano i preterano teatralno. Ovo poređenje sugeriše da se most, a samim tim i politička situacija koju on simbolizuje, čini veštačkim, preuveličanim i apsurdnim. No most se vidi i kao „vesnik“ nove, jedne međunarodno nametnute budućnosti. To znači da on simbolizuje značajne promene u odnosima između država i nacija, nagoveštavajući promene u političkoj dinamici i granicama koje diktiraju spoljne sile, a ne prirodni ili tradicionalni procesi. Crnjanski se, prema tome, služi slikom mosta kako bi komentarisao veštačku i nametnutu prirodu geopolitičkih promena koje utiču na Rijeku i Sušak. Slike naglašavaju i apsurd i ozbiljnost novog međunarodnog poretka koji se nameće regionu.
Uzimajući u obzir sve navedeno, može se zaključiti da se u središtu reportaže iz 1923. prevashodno nalazilo Crnjanskovo agitovanje za odbranu Rijeke i pružanje pomoći, kao i za sagledavanje razloga popustljivog odnosa Kraljevine SHS prema Italijanima, odnosno zanemarivanja strateški važnih pozicija Rijeke i Sušaka. U fokusu reportaže iz 1924. je pak pokušaj ukazivanja na apsurdno, preveliko i ničim opravdano novčano ulaganje Italije u Rijeku, tačnije ukazivanje na opasnost od Italije, koja se doživljava kao pretnja „dalje prema našim zavičajima i životima“ (Isto: 109).
Sve ovo ukazuje na to da Crnjanskove putopisne reportaže o Rijeci nisu imale za cilj upoznavanje čitalaca Politike s jednom drugačijom kulturom kroz isticanje njenih specifičnosti, niti približavanje srpskim čitaocima nedovoljno poznatih prostora novostvorene jugoslovenske države (što je bio glavni cilj piščevih putopisnih reportaža iz severnog hrvatskog priobalja), nego prevashodno iznošenje vlastitih političkih stavova i ukazivanje na opasnost od Italije i fašističke ideologije, što nam ukazuje i na to da se pisac koristio žanrom putopisa „za ostvarivanje širih, vanknjiževnih zamisli“ (Jaćimović 2009: 223).
S druge strane, u formalnom smislu, pisac uvodi mnoge odlike putopisnog žanra, pa se u tekstu nailazi na motive puta i nepoznate sredine, ali i na „uspostavljanje niza međusobno uslovljenih dihotomija, počev od primarne koja se zasniva na relaciji mi – oni, odnosno blisko – tuđe, zavičajno – strano“ (Isto: 149). S tim u vezi, možemo zaključiti da „Ubistvo Rijeke“ žanrovski oscilira između putopisne reportaže i političkog teksta, a možda bi najpreciznije bilo govoriti o angažovanoj putopisnoj reportaži, jer su svi njeni delovi u funkciji konstruisanja političkih stavova i kreiranja određenih ideoloških pozicija.
Imajući, dakle, u vidu pomenute putopisno-reportažne zapise, možemo zaključiti da je Rijeka za Miloša Crnjanskog inspirativni prostor koji, s jedne strane, ima sentimentalnu vrednost, dok, s druge, označava važan kulturološki, istorijski i politički segment Kraljevine Jugoslavije i njenog identiteta.
Bojan Čolak
Institut za književnost i umetnost, Beograd
BAŠTINA, Priština – Leposavić, sv. 63, 2024
1 Reč je o uobičajnom postupku žanrovskog određenja teksta putopisnog karaktera u srpskoj književnosti, koji omogućava uvođenje diskursa obojenog intimnošću i subjektivnošću (v. Gvozden 2011). Forma pisma podrazumeva i postojanje adresata kome se pismo upućuje, što je ovde, zanimljivo, dnevni list Politika.
2 „Poznato je da je Crnjanski jedan od mnogobrojnih srpskih intelektualaca koji se zalagao za ideju jugoslovenstva i verovao u jedinstvo tri naroda koji će svoje interese […] ujediniti i najbolje ostvariti u okvirima zajedničke kraljevine. U putopisima nije retka sintagma naši narodi, gde se pisac oglašava upravo iz svoje jugoslovenske pozicije, koju brani zastupajući jako uverenje da je u geografskom i kulturnom pogledu mlada država jedinstvena i nedeljiva celina. Takvo uverenje posebno je naglašeno u nizu putopisnih reportaža, koje je za novine dvadesetih i tridesetih godina pisao putujući po Hrvatskoj, Primorju, Bosni, Sloveniji i Srbiji“ (Jaćimović 2009: 216, 217).
IZVORI
Crnjanski 1995a: Miloš Crnjanski. Putopisi I. Dela Miloša Crnjanskog, tom osmi. Beograd: Zadužbina Miloša Crnjanskog / BIGZ / SKZ.
Crnjanski 1995b: Miloš Crnjanski. Putopisi II. Dela Miloša Crnjanskog, tom deveti. Beograd: Zadužbina Miloša Crnjanskog / BIGZ / SKZ.
LITERATURA
Čolak 2013: Bojan Čolak. „Senj Miloša Crnjanskog: od herojskog do jugoslovenskog kulta“. Aqua Alta. Zbornik radova. Ur. Svetlana Šeatović Dimitrijević, Marija Rita Leto, Persida Lazarević di Đakomo. Beograd: Institut za književnost i umetnost, 207–224.
Dukovski 2010: Darko Dukovski. Istra i Rijeka u prvoj polovici 20. stoljeća. Zagreb: Leykam international.
Duvnjak Radić 2021: Žaklina Duvnjak Radić. Estetika putopisne reportaže. Novi Sad: Kulturni centar Vojvodine „Miloš Crnjanski“.
Duda 2004: Dean Duda. „Ostavljeno veslo na galiji nacije: književni modernizam i kultura putovanja“. Reč: časopis za književnost i kulturu, i društvena pitanja, br. 73/19, 97–117.
Golubović 2001: Vidosava Golubović. „Putopisna reportaža Miloša Crnjanskog“. Knjiga o putopisu. Zbornik radova. Ur. Slobodanka Peković. Beograd: Institut za književnost i umetnost, Beograd, 189–201.
Gvozden 2011: Vladimir Gvozden. Srpska putopisna kultura 1914–1940. Beograd: Službeni glasnik.
Jaćimović 2009: Slađana Jaćimović. Putopisna proza Miloša Crnjanskog. Beograd: Učiteljski fakultet.
Ješić 2004: Nedeljko Ješić. Mladi Crnjanski. Beograd: Narodna knjiga.
Milak 1982: Enes Milak. „Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca i Rimski sporazum (1922– 1924)“. Istorija 20. veka. Zbornik radova. Ur. Dragoslav Janković. Beograd: Institut društvenih nauka, 131–172.
Osterman 1920: Stevo Osterman. Rijeka i Jugoslavija. Zagreb.
Tešić 2023: Iva Tešić. „Miloš Crnjanski o Hrvatskom primorju“. Putopisi u srpskoj književnosti. Jezik srpskih putopisa. Srpska književnost i kulturna diplomatija. 52.
naučni sastanak slavista u Vukove dane, Beograd, 14–19. IX. 2022. 2. Beograd: Filološki fakultet / Međunarodni slavistički centar, 263–272.
Todorović 2011: Neda Todorović. „Literarni žurnalizam”. Kultura: časopis za teoriju i sociologiju kulture i kulturnu politiku, br.132, 24–37.
