Konstatujući da je Vizantija jedna od stalnih odrednica Lalićevog pesništva, Jovan Hristić u tekstu „Ivan V. Lalić” (koji je ujedno i predgovor izdanja Izabranih i novih pesama) nastoji da pronikne u značenjska jezgra ove pesnikove voljene i frekventne teme. Vizantija, zapaža Hristić, figurira kao spona sa „tradicijom svih tradicija” – sa antičkom Grčkom, čiji smo neodvojivi deo predstavljali, te obezbeđuje potvrdu našeg pripadništva mediteranskom kulturnom arealu i njemu imanentnim vrednostima koje se, zahvaljujući ovakvom prirodnom nastavljanju, na spontan način mogu revitalizovati. Vizantija, međutim, nije označena samo kao „naša najdublja istorijska perspektiva, simbol kontinuiteta”1 već ona, situirana u daleku istoriju, nosi arhetipsku auru čije konstantno prisustvo zgušnjava značenjske stratume pesničkog sveta. U jednom intervjuu Ivan V. Lalić je i sam objasnio svoje poimanje Vizantije i dvostruko oblikovanje njene pojavnosti u pesničkim tvorevinama:
Postoje naime dve Vizantije, koje su za moje pesničko iskustvo podjednako bitne. Postoji ona istorijska, koja je od neprocenjivog značaja za duhovnu i intelektualnu kulturu moga naroda. Postoji i ona mitska („Svi mi imamo svoju Vizantiju iz koje smo izbačeni, kojoj pripadamo” kaže Čarls Simić); Vizantija je jedina metafora za svest o poreklu, svest o izvesnom nasušnom kontinuitetu. Pokušao sam da u nizu svojih pesama te dve Vizantije stavim u dijalog; tačnije, da ih sjedinim u jednom skrivenom dijalogu između istorijskog i mitskog. Taj dijalog se odvija posredstvom slika, posredstvom metafora.2
Lalićev autopoetički pasaž, Hristićevo tumačenje smisaonih preliva Vizantije kao pesnikovog relevantnog tematskog uporišta, ali i čitav niz pesama koje aktiviraju pesničko naporedno oživljavanje istorijske i mitske Vizantije, svedočanstvo su da je naš pisac u vizantijskom carstvu nalazio meru duhovne zavičajnosti, dokaz preko potrebnog pamćenja sopstvene istorije i kulture (jer provincijalan je onaj duh koji odbija da se seća3) i očuvanja svesti o kontinuitetu; nalazio je ono snevanje o celini, saglasnosti obala, nepobitnom posedovanju mesta u jednoj tradicijskoj liniji u koju se uklapamo, kako o tome peva tvorevina „Plač letopisca”, kao „uzvik u rečenicu”, „kamen u oblik svoda”.4 Pesnička dela posvećena Vizantiji otuda (a ona su istinski put, poručuje osma pesma „Prvog kanona” zbirke Četiri kanona) predstavljaju blistava dela ljubavi, hipostazu silovite i trajne stvaraočeve naklonosti Vizantiji, helenskom nasleđu i mediteranskoj kulturi. Upravo ovakva semantička čvorišta Vizantije kao poetske teme pesnik je imao na umu kada je istakao: „Kada kažem Resava, kada kažem Vizantija, pokušavam da nešto opšte odredim posebnim pojmovima koji su mi bliski. Kada kažem Dela ljubavi, i to dovedem u vezu sa Vizantijom, ja tražim izvestan sklad, meru, sistem, mogućnost tačnog iskaza…”5
U navedenom predgovoru Hristić apostrofira izuzetno relevantan i pronicljiv uvid u pogledu istraživanja međutekstovnih relacija Lalićevih pesničkih dela i Kavafijevih poetskih ostvarenja, te prve deonice stvaralačkih paralelizama kojima ovaj rad posvećuje pažnju. Upravo u segmentu kojem naglašava značaj Vizantije kao zaloga autentičnosti i kontinuiteta naše kulture, autor predgovora, pokušavajući da ustanovi otkuda Vizantija u našoj dvadesetovekovnoj književnosti, zapaža dragocenu analogiju između Vizantije naših pesnika i Aleksandrije grčkog pesnika dvadesetog veka Kavafija: „Ono što su oni (naši pesnici i Kavafi, prim. V. M.) videli – u Vizantiji, odnosno Aleksandriji helenističkog razdoblja – jeste duboko istorijsko iskustvo, najobuhvatnija i najcelovitija perspektiva koja daje koherentnost i smisao zbivanjima oko nas.”6 Zajednički imenitelj helenizma i Vizantijskog carstva, pored njihovog kosmopolitskog duha i mešanja stanovništva različitog porekla unutar granica država, tiče se upravo antičke grčke kulture koju su obe civilizacije, i helenistička i vizantijska, baštinile. Otuda Kavafi i Lalić baš u ovim razdobljima zapažaju prostor koji tradicijske tokove kojima oni pripadaju bogati značenjima čineći ih integralnim i kompaktnim sa dijahronijskog stanovišta. Otuda se oslanjanje na helenski civilizacijski kod posredstvom pesničkog govora o Aleksandriji, odnosno Vizantiji, razumeva kao naročiti oblik literarne evokacije civilizacijskih ishodišta identičnog značenjskog registra u delu srpskog i grčkog pesnika.
Premda bi bilo očekivano u dijaloški odnos sa Lalićevim pesmama posvećenim Vizantiji uključiti samo ona Kavafijeva poetska dela koja tematizuju upravo Vizantiju, a ne i pesme aleksandrijskog kruga (o dinastiji Seleukida i Ptolomeja, vladavini paganskog Rima, a potom i vizatijskih careva), ovakav postupak ne samo da bi osiromašio spektar reminiscencija i kontaktnih mesta između dela ovih pesnika nego bi značio i ogrešenje o model čitanja i razumevanja poezije koji je ponudio sam Kavafi:
Moje pesme predstavljaju mene, i ako želite da ih čitate, onako kako ih treba čitati, treba da znate sve o meni, a to znači da znate sve o mom životu u Aleksandriji, o mojim aristokratskim precima, o slavi i propadanju mog grada i o drugim stvarima koje me zanimaju, kao što su izumrle dinastije Vizantije i Sirije i nasrtaj hrišćanskog asketizma na blistavo paganstvo helenističkih kraljevstava Istoka.7
Motiv slave i propadanja Aleksandrije, dinastije Seleukida, Ptolomeja, rimskih i vizantijskih vladara, predstavlja jednu od osnovnih tematskih okosnica Kavafijevog pesništva. Tako se u pesmi „Nadgrobni natpis Antioha, kralja u Komageni” citatna relacija uspostavlja sa istorijskom figurom iz naslova: lirski subjekat kazuje o zahtevu sestre mrtvog komagenskog vladara da Kalistat, mudrac iz Efesa, njemu u čast sastavi nadgrobni natpis. U epitafu se veličaju osobine vladara, ali znatno veću pažnju privlače finalni stihovi kojima se ustanovljava apoteoza helenstva, kao i još uvek aktuelne i žive njegove vrednosti: „A još je bio i ono najbolje: Helen / Čovečanstvo nema časnije osobine; / one iznad toga nalaze se u bogova.”8 Kavafijeva pesma „U Crkvi” prožeta je identičnom glorifikujućom intonacijom koja se u ovom poetskom okruženju tiče pak vizantizma, te „velike časti našeg roda”9, i vizantijskih crkvi, njihovih svećnjaka, amvona, dražesnih miomirisa, ukrasa svešteničkih odeždi i svečanog ritma liturgijskih glasova. Znamenita pesma „Grad”, premda pledira za ideju da promena egzistencijalnog prostora ne vodi i pozitivnoj unutrašnjoj promeni, odnosno da se pobeda nad samim sobom može dogoditi u bilo kom kutu sveta, istovremeno figurira i kao pesma o predodređenosti Aleksandrije lirskom subjektu, o slavi Kavafijevog grada. Sva naša veličanstvena pregnuća, hrabri usponi i moć, kako naglašava lirski subjekat Kavafijeve pesme „Trojanci”, ipak su već unapred (jer „na zidinama počelo se već sa tužbalicom”10) osuđena na kratkoročnost i iščeznuće: „Malo postignemo, malo / dođemo sebi; opet počinjemo / da stičemo hrabrost, puni nade. // Ali uvek nešto iskrsne i zaustavi nas. / Ahilej se pojavi u šancu ispred nas / i prestraši nas gromkim povicima.”11 Didaktičnošću impregnirana pesma „Martovske ide”, zasnovana na citatnom odnosu spram čuvenog istorijskog događaja, upravo aktivira temu sudbine moćnika, njegovog kraha usled previđanja Artemidorovog upozorenja na putu do Pompejevog teatra. Propadanje čitave dinastije Ptolomeja opevano je u pesmi „Cezarion”, u kojoj lirski subjekat, čitajući zbirku natpisa o Ptolomejima, počinje da mašta o figuri mladog aleksandrijskog Cezariona, kojeg je Oktavijan Avgust ubio jer, kako navodi Plutarh (imajući na umu njegovo svedočanstvo i Kavafi), nije dobro da postoji „previše Cezara”.12 Na istorijsku referencu sloma vladavine Demetrija I Poliorketa i njegovo povlačenje sa prestola, koje je u pesničkoj stvarnosti pre nalikovalo odlasku glumca nakon završene predstave a ne povlačenju vladara, oslanja se pesma „Kralj Demetrije”, dok poetska tvorevina „Manojlo Komnin” evocira ličnost vizantijskog arhonta opisujući njegovu smrt, ipak blaženu jer život završava „odeven smerno svojom verom”.13 Upravo u Kavafijevom delu istaknuto citatno oslanjanje na teme istorijskih slavnih uspona i velikih slomova percipira se značajno mesto tekstualnih preplitanja sa Lalićevim korpusom pesama o Vizantiji. Za razliku od Kavafija, međutim, koji je pružao prilično transparentne reminiscencije na istorijska dešavanja i ličnosti, te ovu temu tretirao oplemenjujući neke pesme samo pohvalom veličine i značaja antičke Grčke i Vizantije, a druge samo opisima opadanja vladarskih sila, Lalić je pak pesme posvećene Vizantiji lišavao, u skladu sa njemu svojstvenom kondenzovanom i kompleksnom figurativnošću, aluzija i reminiscencija na konkretne događaje i ličnosti, te je u jednoj pesmi neretko spajao i govor o slavi i opis pada carstva. Tako u pesmi „Vizantija” lirski subjekat ne samo da vizantijsko carstvo imenuje čuvarem antičkog nasleđa („još si bila teška od mramornih bogova”14) nego je naziva i „mrtvim čudom”, „divnom mrtvom svetlošću” – aludirajući na njen istorijski pad uzrokovan „usamljenom mudrošću” i „lepotom koja se ne prašta”, ali i na duhovnu, arhetipsku vitalnost. Slična dvostruka predstava Vizantije prisutna je i u poetskoj tvorevini „Vizantija III”: vizantijsko carstvo imenuje se „crnom i zlatnom udovicom” jer njeni muževi umiru, što će se desiti i njenoj savršenosti. U pesmi „Vizantija ponovo posećena” lirski subjekat u snu vidi Vizantiju, njenu senku pretvorenu u zlatnu ružu koja se „vrti u viru vremena”15 i postepeno raspada. Ratna previranja što destruktivno utiču na vizantijski sjaj – koji bledi, kako stoji u jednoj drugoj pesmi („Acqua Alta”), usled „raka na Laguni”, odnosno zbog Venecije – lirski subjekat dočarava odrednicama „bradati stratezi”, „zgužvane karte”, „mučna nauka rata”, „oklopljeni konjanici” naglašavajući da se ova bitka, premda izgubljena (o konačnoj bici i neminovnoj propasti takođe svedoči pesma „Vizantija II”) ipak nastavlja kako bi se makar oslabila neizvesnost istorije i taj „nesporazum lepote i besmisla”. Pesma „Plač letopisca”, u kojoj je lirski subjekat zapitan nad prolaznošću, zaboravom i potencijalnim nerazumevanjem razloga i napora predaka od strane potonjih generacija, na identičan način sublimira, s jedne strane, svest o prolaznoj moći Carigrada i istoriji kao nizu lomova i prekida, odnosno, s druge strane, postojanje nade, sna o produženom trajanju i prevazilaženju, lalićevski rečeno, smetnji na vezama.
Svest o neizvesnosti, varljivosti istorije koja je katkad determinisana pre slučajnošću nego intencijom ili moći pojedinca spram lanca događaja, predstavljaju još jedno mesto ukrštaja semantičkih linija Kavafijevog i Lalićevog dela. Pesma „Aleksandrijski kraljevi” grčkog pesnika ostvaruje citatnu sponu sa znamenitom istorijskom scenom prvog predstavljanja Kleopatrine dece Cezariona, Aleksandra i Ptolomeja u javnosti: lirski subjekat ističe da, iako su Cezarionu na vojnoj paradi namenili više nego njegovoj braći imenujući ga kraljem kraljeva, to su bile samo iluzije, varljiva obećanja bez težine: „To su bile reči kao u pozorištu.”16 O jalovim pokušajima dva suparnička kralja Ptolomeja da proniknu u tok istorije svedoči Kavafijeva pesma „Poslanici iz Aleksandrije”; iako su spremili darove za proročište u Delfima želeći da saznaju koji će od njih dvojice vladati, predomišljaju se i opraštaju od začuđenih sveštenika: „Ne znaju oni da su juče poslanicima stigle teške vesti. / U Rimu je dato proroštvo: tamo je izvršena podela.”17 U već pomenutoj pesmi „Cezarion” izmiče se oslonac istorijskom pamćenju, budući da se za sina Julija Cezara i Kleopatre kaže: „U istoriji jedva da / nekoliko redaka ima o tebi.”18 Poverenje u prenošenje nasleđa narušeno je i u Lalićevim pesmama o Vizantiji: istorija nalikuje „metežu tuđeg sećanja”, rečima što se „traže u tami prećutanog”19, kako se saznaje iz pesme „De administrando imperio”; svedoci zaborava Carigrada neizvesno čekaju budućnost u pesničkom delu „Vizantija VI”, dok čežnju za kontinuitetom nagriza sumnja da potomci možda neće razumeti raniji svet i da će možda bez prethodnika „biti tačnija ravnoteža” („Vizantija VII”).20
Premda je sagledavanje pesničkog dijaloga Kavafija i Lalića prvenstveno bilo orijentisano ka ispitivanju poetskih uobličenja istorije, pojedinih razdoblja, država i gradova (helenizma, Vizantije, Aleksandrije), ne bi bilo uputno prenebregnuti značajan citatni odnos sa svetom grčkog mita, tačnije – intertekstualnu sponu što se uspostavlja između Kavafijeve pesme „Itaka” i Lalićeve tvorevine „Argonauti”. Već naslovi lirskih ostvarenja apostrofiraju reminiscencije na svet grčkog mita – na figuru Odiseja, odnosno pedeset junaka koji su predvođeni Jasonom krenuli u Kolhidu da bi pronašli Zlatno runo – kao i na čitav kompleks nautičkih motiva: more, brodove, plovidbu. Kavafi u „Itaki” u nekoliko navrata varira pesnički stih o tome da povratničko putovanje treba da traje dugo kako bi se na ostrvo stiglo u poznim godinama života, bez trunke razočaranja ukoliko nam ono ne bude darovalo izvesne materijalne, opipljive nagrade. Lalić na sličan način peva o mitskoj družini: dugotrajno, unekoliko zaludno plovljenje morima završeno je krahom posade rasute kao ogrlica, lišene dosezanja „najlepših obala” i Zlatnog runa, tog konkretnog, materijalno opipljivog ishoda. U obe pesme, zapravo, naglašeno je preimućstvo metafizičkih pristaništa (iskustvo pustolovine i saznanje u Kavafijevom pevanju, odnosno – ljubav, smrt, smisao u Lalićevim stihovima), onih tajnovitih, univerzalnih istina koje se spoznaju samim učešćem u plovidbenoj pustolovini, a ne zadobijanjem krajnjeg cilja i odredišta. Ultimativno mesto susreta ova dva pesnička dela ostvaruje se, konačno, i na ravni lirske poente: Kavafijevo naglašavanje važnosti dugotrajnog putovanja koje oplemenjuje mudrošću i iskustvom u potpunosti je ekvivalentno zaključnim stihovima Lalićeve pesme: „Nije važan svršetak, / Važna je samo plovidba.”21
Premda naročita doza sumnje koju Bojan Jović iskazuje povodom Hristićeve analogije između Lalića i Kavafija, tačnije njene osnovanosti u kontekstu njihovih pojedinačnih poetika,22 donekle ima utemeljenje (pesme ne govore o istim događajima i ličnostima i u pogledu jezičkih i stilskih svojstava nisu posebno bliske – Lalićev jezik opaža se kao visoko estetizovan, razbokoren i neobičan u svojoj figurativnosti, metaforičnosti osobito, dok je Kavafijev izraz narativniji, u referencijalnom smislu konkretniji, obojen ironijom), citatni odnos ipak se realizuje na semantičkoj ravni, u pogledu smisaone ukotvljenost pevanja o Vizantiji/Aleksandriji kao dubinskim projekcijama istorijskog trajanja i dokazima pripadanja starogrčkoj tradiciji i širem evropskom području. Potencijal pesničkog dijaloga izvire i iz reminiscencija na veličinu slave i strahotu urušavanja Vizantije/Aleksandrije (s tim što je kod Lalića osujećena moć Vizantije logički utemeljena, carstvo je navršilo (nepoznatu) meru, pa je dosegnuto savršenstvo moralo biti kažnjeno; kod Kavafija nestajanje ne samo Aleksandrije doba helenizma, kao ogromne kulturne snage, nego i rušenje rimskih, kasnije i vizantijskih dinastija pred Arapima, proces je zasnovan na večno ponavljanim postupcima napredovanja i nazadovanja i naročitoj vrsti fatalizma koji iz njih proishodi). Za obojicu, ipak, istorija se ukazuje kao neizvestan i varljiv entitet, čime se osnažuje potencijal još jedne međutekstovne kopče. Lalićeva i Kavafijeva dela ljubavi o Vizantiji/Aleksandriji, kao i njihove pesme koje tematizuju druge istorijske događaje, ukrštaju se, najzad, u kategoriji pamćenja, koja je kod oba autora markirana dvostrukošću. Iako pesnički subjekat Lalićeve pesme „De administrando imperio” iskazuje nadu u pamćenje nadolazećih slovenskih naroda, on je istovremeno pokoleban mišlju da će potomci ne samo zaboraviti prošlost nego i biti nemoćni da premoste praznine vekova, razumeju drugačija središta epohe; „Plava grobnica” pak apostrofira veru, makar i onako usamljenu među besposlenim turistima, u moć prevazilaženja „statike smetnji”. Kavafi pak, premda svestan da zaborav senči hod istorije, kako saznajemo iz pesme „Cezarion”, kroz konstataciju da ne bi mogao da napiše roman ili dramsko delo,23 ali da bi sasvim izvesno bio u stanju da napiše istoriju, kao i već samim pisanjem poetskih dela koja zalaze u daleke slojeve prošlosti, istovremeno iskazuje i veru u istorijsko pamćenje.
*
Lalićeva predilekcija ka Mediteranu i svim njemu inherentnim vrednostima, što se ujedno opaža kao pesnička komponenta prisutna od najranijih piščevih stvaralačkih pregnuća, motivisana je kako traganjem za kontinuitetom naše tradicijske linije, usmerenošću ka Vizantiji kao sponi sa helenskim, mediteranskim arealom, tom osnovom celokupne evropske kulture, tako i Lalićevim pesničkim senzibilitetom, konstelacijom njegovih poetičkih stremljenja. Mediteranski svet čulnog, konkretnog, opipljivog tako je za pesnika sklada i zrelosti postao ne samo mera lepote, već i platforma za stvaranje pregnantnih pesničkih slika čulnosti, za dosezanje one tačke u kojoj se izvodi viša pesnička perspektiva – čulno se oplemenjuje kontemplativnim značenjima i duhovnim paradigmama i tako približava svetu nevidljivog, nematerijalnog, metafizičkog.
Mediteranska inspiracija, pevanje o prirodi, moru, letu, suncu, na čijim osnovama je formiran specifičan pesnički koncept solarne metafizike ili metafizike svetlosti, odlikuje grčkog pesnika i dobitnika Nobelove nagrade Odiseja Elitija. Duboko ukotvljene u naturalni dekor i ambijent mediteranskog sunca – jedne od krucijalnih kategorija stvaraočevog dela – Elitijeve pesme, koristeći upravo ovakav haptici podložan, spoljašnji svet kao polazište, bogate se refleksivnošću, poučnim poentama i etičkim postulatima, tako dosežući filozofske, metafizičke kvalitete. Već ovakavim naporednim sagledavanjem stvaralačkog postupka srpskog i grčkog pesnika zapaža se kongenijalitet njihovih pesničkih ličnosti, kao i podudarno čvorno mesto njihovih umetničkih postupaka.
Lalićeva pesma „Velika vrata mora” percipira se kao tvorevina dvoslojne konstelacije u pogledu prikazanih pesničkih slika: skup motiva opažajnog sveta – brodovi što su otplovili, ptice koje su napustile obale, modro, zvučno more – za pesnički subjekat predstavlja povod za prelazak na višu ravan saznajnosti, pesnički poziv da se otpečaćena vrata mora otvore u zajedničkom poduhvatu i da se zakorači s druge strane vizuelnog, auditivnog, taktilnog, pronikne u metafizičke istine skrivene u moru, negde iza „nevidljivih vrata / Bez čuvara, koja napipavam slepim prstima pesme”.24 Ovakav Lalićev poetski svet evocira Elitijevu pesmu „Ovaj danguba vetar”, uspostavljajući sa njom citatni odnos pre svega na ravni pesničkog postupka, oličenog upravo u otkrivanju (a ne prepoznavanju) one ekvilibrijumske tačke u kojoj se suprotnosti mire i susreću, u kojoj svet čulnog postaje podsticaj za ontološko i gnoseološko. Elitijeva pesma u celosti je protkana mediteranskom okruženju svojstvenim fenomenima spoljašnjeg, opipljivog sveta: vetar u krošnjama dunja, bubica koja sisa vino, kamen što ga škorpion nosi uz telo, drveće, cvrčci, morski grgeči i sunđeri, ribari i jedra. Poslednji distih pesme, međutim, motive opažajnog sveta suspenduje, ali lirski subjekat, u refleksivnom smislu njima osnažen, zaključuje: „Jedan-dva: niko nam neće reći našu sudbu / Jedan-dva: sudbinu sunca reći ćemo mi sami.”25 Da se u unutrašnjim svetovima nas samih kriju odgovori na pitanja što nas muče i da je otuda neophodno, u duhu reči ispisanih na ulazu u Apolonov hram u Delfima, spoznati samog sebe, u tome je sadržana poenta ranije u tekstu pomenute Kavafijeve pesme „Grad”, ali i još jedne Elitijeve poetske tvorevine, „Lakonski”. U „savršenom poretku kamena i etra”26, dakle u čulno-konkretnom svetu, lirski subjekat, mučen bolom zbog nečije smrti, pronalazi duhovnu istinu: „Na kraju, taj koga sam tražio, sam ja.”27
Lalićeva pesma „Arijadna na ostrvu”, obilujući podjednako elementima opažajnog sveta, konstituiše sliku istinskog mediteranskog ambijenta: more je „glomazno plavilo izrezuckano penom”, pominju se šarene školjkice, vetar, bele obale, brodovi, mornari, osunčani i razgolićeni kamen, cvrčci, ribe, delfini. Citatna veza sa antičkim mitom uspostavlja se sa onim segmentom mitskog obrazca koji prikazuje napuštenu i ljubavnom patnjom skrhanu Arijadnu na ostrvu Naks; usamljena Arijadna moru dodeljuje sudbinsko određenje: „Sudbino, i tvoja je kolevka bila more.”28 Lalićeva pesma „Ahasver u Dubrovniku”, zasnovana na citatnoj fibuli sa pričom o Jevrejinu lutalici i njegovoj osuđenosti na nesmireno trajanje do drugog Hristovog dolaska, rekreira pejzaž dubrovačke luke, peva o nezabeleženom boravku lirskog subjekta u gradu (jer on je usavršio veštinu nestajanja), da bi se, najzad, i ovde more dovelo u vezu sa sudbinom: „More / Taj školski oblik sudbine.”29 Reminiscencija na sudbinski karakter mora ostvarena je i u Elitijevoj pesmi „Godišnjica”, koja, navodeći kao moto Svinbernove stihove o tome da i najumornija reka pronalazi put do mora, ostvaruje direktnu intertekstualnu vezu i sa tvorevinom „Prozerpinin vrt” engleskog pesnika. Elitijevi stihovi u ovoj pesmi vrve od signala vidljivog sveta: more, stenje, sunce, galebi, šljunak, drveće, talasi i brodovi; ipak, ono što okružuje lirski subjekat navodi ga da spozna i tokom pesme nekoliko puta ponovi – „Doveo sam svoj život dovde”30 – apostrofirajući time misao o moru i Mediteranu kao sudbini. Iako, sasvim u duhu Svinbernovih stihova, pesnički subjekat izražava egzistencijalni zamor – život mu deluje kao „Beli račun crni zbir”31 – on uspeva uprkos svemu, lalićevskim jezikom rečeno, da svetu kaže „da” i dosegne metafizičke suštine: „– Kada prođu brodovi razbijajući žestoko / Novu prepreku i kad je pobede / I kada sa svim svojim delfinima zablista nada / Sunčani dobitak u ljudskom srcu –”.32
U prethodnom pasusu istaknuta reč uprkos, potom navedeni Lalićev programski stav, ali i Elitijevo verovanje da poezija nije izraz ni apsolutne sreće, ni apsolutne tuge, već da se u njenom gotovo do svetosti uzvišenom prostoru suprotnosti neutrališu – ovim se mislima objašnjavaju naporedna postojanja suprotnih elemenata (vidljivo/nevidljivo, ali i optimizam/melanholija, kako saznajemo iz Elitijeve pesme „Godišnjica”) u pesničkim delima Lalića i Elitija. Grčki pesnik je u pogledu ove problematike bio zagledan u Heraklitovo učenje po kojem ništa na svetu nije statično, pa suprotnosti, koje imaju tendenciju da nekada budu u skladu, a nekada u neskladu, u stvari na začudan način teže da se dodirnu, stope i svog antagonizma odreknu. Tako u Elitijevom poetskom ostvarenju „Malo zeleno more” lirski subjekat ne samo da izražava izrazitu prisnost, intiman, skoro ljubavnički odnos prema moru kroz želju „da s tobom spavam nevenčano”, nego i žudi da u njegovom zagrljaju nađe „razbijeno kamenje Heraklitove odlomke”.33 Važnost misli filozofa iz Efesa za Elitijevu stvaralačku praksu i njegov pomen u „Malom zelenom moru” neizbežno evociraju Lalićevu pesmu „Heraklit Mračni”, koja, ukoliko se ima u vidu da otvara pitanje usklađivanja oprečnosti, može posedovati programski karakter. Već prvi stih – „Sa merom plane i sa merom trne”34 – iskazuje uravnotežujući spoj opozitnih principa, dok stihovi o vatri kao mestu postanja lirskog subjekta koji je „imenom svojim obeležen”35 sugerišu simbolizam vatre kao večne borbe suprotnosti; pojam mere otuda u Lalićevoj pesmi prerasta u zadatak. Prostor u kojem se večna smena antipoda stišava u umirujućoj, balansiranoj sintezi, toj strasnoj meri u kojoj se obznanjuju metafizičke istine, naravno, pripada pesništvu. Otuda Eliti smatra: „Verujem da poezija, kad dostigne određeni nivo, nije ni optimistička ni pesimistička. To je pre treće stanje duha gde suprotnosti prestaju da postoje. Iznad određenog nivoa uzvišenosti nema suprotnosti.”36
Elitijevom pesmom „Malo zeleno more” aktivira se još jedno potencijalno mesto preplitaja sa Lalićevim pevanjem o moru, koje se tiče povezivanja morskog ambijenta sa hrišćanskim značenjskim slojevima – postupak koji svoju duboku ukorenjenost nalazi i u biblijskom tekstu. Lirski subjekat pesničke tvorevine grčkog autora ogromnu ljubav prema moru37 izražava molbom malenom trinaestogodišnjem moru da uđe kroz prozor u Smirnu i prepiše „odbleske sa tavanice / Od Gospodi pomiluj i Slava tebje.”38 U pesmi „Ispijajući sunce korintsko” Eliti često upotrebljava metafore koje u naporedan odnos smeštaju hrišćanske pojmove sa elementima Mediterana (zavetna riba, psalam mora). U Lalićevom stvaralaštvu ovakav pesnički čin naročito se zapaža u zbirci Četiri kanona, u kojoj se more, sasvim u duhu starozavetnih spisa, ozverilo, tutnji i donosi strah, ali i milost. Na sličan način Lalić svedoči u pesmi „More”: ono je prazver koja hrani metafore, nosilac ambivalentnog značenja, spasa i smrti, lepote i strave: „More se poti u svojoj lepoti / Kojoj je samo užas saobrazan.”39 Lalićeva pesnička tvorevina „Ave Maris Stella” u potpunosti počiva na dvostrukoj semantičkoj podlozi: lirski subjekat pozdravlja zvezdu mora što sjaji na nebu, istovremeno aludirajući na pojam Stella Maris, koji označava zaštitnicu putnika oličenu najčešće u figuri Bogorodice. Otuda lirski subjekat zvezdu mora imenuje i „uljanicom božjom” koja ozaruje dušu i pruža milost.
*
Istraživanje pesničkog dijaloga trojice literarnih korifeja – I. V. Lalića, K. Kavafija i O. Elitija (dijaloga koji po bogatstvu i diverzitetu mogućih semantičkih tokova ovim radom svakako nije iscrpljen), težilo je najpre da naglasi impregniranost ove stvaralačke trijade u helenski i mediteranski civilizacijski kod kojem Kavafi i Eliti pripadaju neposredno, rođenjem, a Lalić tradicijskom linijom koja podrazumeva Vizantiju kao baštinika starogrčke kulture, otuda i našu vezu sa grčkim nasleđem, tom osnovom celokupnog evropskog sveta. Naporedno sagledavanje Kavafijevih pesama o Aleksandriji, sudbini helenizma uopšte, i Lalićevih pesničkih dela posvećenih Vizantiji pokazalo je da oba autora ova svoja voljena mesta razumevaju kao najdublje perspektive istorijskog trajanja, dok se citatne spone među njihovim delima ostvaruju na motivskom i semantičkom planu (slava i pad Aleksandrije, helenizma/Vizantije, neizvesnost istorije i istorijskog pamćenja, metafizičko razumevanje motiva plovidbe). Reminiscencije na more i Mediteran prisutne u pesništvu Elitija i Lalića pak, intertekstualne relacije u pogledu značenja ovog motiva, kao i međusobno prizivanje njihovih stvaralačkih postupaka bliskih Heraklitovom učenju o uravnotežujućem spajanju suprotnosti ključne su dodirne tačke stvaralačkog dijaloga između ovih pisaca koji, naposletku, baš kao i Kavafi, pregnantnošću, lepotom i značajem svoga dela i danas stoje u „prostorima odmerene milosti”.40
Violeta Mitrović
Univerzitet u Novom Sadu
Filozofski fakultet
1 Navedeno prema: Ivan V. Lalić, prir. Sonja Veselinović, Izdavački centar Matice srpske, Novi Sad 2015, 228.
2 Ivan V. Lalić, O poeziji, Dela Ivana V. Lalića, IV, prir. Aleksandar Jovanović, Zavod za udžbenike, Beograd 1997, 282.
3 Isto, 268.
4 Ivan V. Lalić, O delima ljubavi ili Vizantija, Dela Ivana V. Lalića, II, prir. Aleksandar Jovanović, Zavod za udžbenike, Beograd 1997, 153.55
5 I. V. Lalić, O poeziji, 269.
6 Citirano prema: Ivan V. Lalić, 228.56
7 Navedeno prema: Piter Bin, Tri generacije grčkih pisaca, prev. Sonja Vasiljević, Karpos, Beograd 2006, 13.
8 Konstantin Kavafi, 70 pesama, prev. Ivan Gađanski i Ksenija Maricki Gađanski, Izdavačko preduzeće Rad, Beograd 2003, 71.
9 Isto, 32.
10 Isto, 15.
11 Isto.57
12 Isto, 43.
13 Isto, 31. Pesničke figure Kavafijevih poetskih tvorevina često su prikazane u kriznim, odlučujućim trenucima života, pri čemu se lirski postupak odlikuje visokim stepenom empatije i uživljavanja u njihova unutrašnja stanja (snovi princa-taoca Demetrija Sotera o Siriji u pesmi „O Demetriju Soteru (162–150. godine pre Hrista)”, kolebanje Julijana Apostate između paganstva i hrišćanstva u tvorevini „Julijan pri misterijama”) ili sugestivnim opisivanjem ambijenta (nemir kipova u lararijumu koji čuju samrtnu buku, korake Erinija, boginja osvete i prokletstva, čime se najavljuje Neronov sudnji čas – pesma „Koraci”). Ovakav metod poniranja u psihološke dubine likova opisanih u lirskim tvorevinama prisutan je podjednako kod Lalića u pesmama „Odisej kod Feačana”, „Pilat”, „Šapat Jovana Damaskina”, „Smrt sa sokolom”, „Gavrilo Princip”, „Princip na bojištu”…
14 Ivan V. Lalić, Vreme, vatre, vrtovi, Dela Ivana V. Lalića, I, prir. Aleksandar Jovanović, Zavod za udžbenike, Beograd 1997, 139.58
15 Isto, 211.
16 K. Kavafi, nav. delo, 22.
17 Isto, 39.
18 Isto, 42.59
19 I. V. Lalić, O delima ljubavi ili Vizantija, 156.
20 Isto, 184.
21 I. V. Lalić, Vreme, vatre, vrtovi, 195.
22 „Vizantija i vizantinizam kod K. Kavafija, V. B. Jejtsa, I. V. Lalića i R. Silverberga”, Postmodernistička poetika Ivana V. Lalića, Institut za književnost i umetnost, Beograd 2007, 251.60
23 Videti: Ksenija Maricki Gađanski, Neutaživa žeđ sećanja, Službeni glasnik, Beograd 2008, 117.61
24 I. V. Lalić, Vreme, vatre, vrtovi, 133.62
25 Odisej Eliti, Pesme, prev. Ksenija Maricki Gađanski, Eli Skopetea, Ivan Gađanski, Tanesi, Beograd 2011, 53.
26 Isto, 72.
27 Isto.
28 I. V. Lalić, Vreme, vatre, vrtovi, 250.
29 I. V. Lalić, O delima ljubavi ili Vizantija, 140.63
30 O. Eliti, nav. delo, 29.
31 Isto.
32 Isto, 30.
33 Isto, 74.
34 I. V. Lalić, O delima ljubavi ili Vizantija, 172.
35 Isto.64
36 Navedeno prema: K. Maricki Gađanski, Neutaživa žeđ sećanja, 175.
37 Elitijeve i Lalićeve pesme ne samo da svedoče o ljubavi prema moru nego se često i motiv ljubavi prema ženi u njima dovodi u vezu sa morskim pejzažem. Takav je slučaj u Elitijevoj pesmi „Doba plavog sećanja”, odnosno, u Lalićevoj tvorevini „*** (Možda si tada rekla)”.
38 O. Eliti, nav. delo, 74.
39 Ivan V. Lalić, Strasna mera, Dela Ivana V. Lalića, III, prir. Aleksandar Jovanović, Zavod za udžbenike, Beograd 1997, 174.65
40 Isto, 15.
